Όταν ήμουν έξι ετών, η θέα ενός ανθρώπου που μεταμορφωνόταν σε λυκάνθρωπο στην ταινία Abbott and Costello Meet Frankenstein του 1948, με οδήγησε σε ανεξέλεγκτες κραυγές. Εκείνη η νύχτα αποτέλεσε την αφετηρία για έναν ισόβιο φόβο απέναντι στις ταινίες τρόμου, το σκοτάδι και τη μοναξιά. Σήμερα, ως ψυχίατρος, εξετάζω το παράδοξο της δημοφιλίας του είδους: Γιατί οι θεατές αναζητούν τον τρόμο, ενώ για κάποιους άλλους η εμπειρία αυτή αποδεικνύεται τραυματική;
Η κλινική ορολογία για αυτό το φαινόμενο είναι «κινηματογραφική νεύρωση» (cinematic neurosis). Πρόκειται για μια αντίδραση τόσο έντονη, που πληροί τα κριτήρια του μετατραυματικού στρες, με επίμονες σκέψεις και άγχος. Αν και συνήθως συνδέουμε το μετατραυματικό στρες με βίαια γεγονότα, μια ταινία μπορεί κάλλιστα να λειτουργήσει ως καταλύτης για ένα τέτοιο βίωμα.
Σύμφωνα με τον Sigmund Freud, ο φόβος μας πηγάζει από το «ανοίκειο» (unheimlich): το παράξενο πράγμα που φορά ένα οικείο πρόσωπο. Όπως επισημαίνει ο Carmine M Pariante, καθηγητής βιολογικής ψυχιατρικής στο King’s College London, το τρομακτικό δεν είναι ότι υπάρχουν τέρατα εκεί έξω, αλλά ο φόβος ότι μοιράζονται το ίδιο «σπίτι» με εμάς. Παιδιά κάτω των επτά ετών δεν μπορούν να διαχωρίσουν εύκολα τη φαντασία από την πραγματικότητα, ενώ η ενσυναίσθηση –κυρίως η «φαντασιακή ενσυναίσθηση»– κάνει τον θεατή να ταυτίζεται απόλυτα με το θύμα, βιώνοντας τον κίνδυνο ως προσωπική απειλή.
Οι έρευνες δείχνουν ότι η έκθεση στον τρόμο σε μικρή ηλικία, σε συνδυασμό με συναισθηματικές δυσκολίες ή απώλειες στο οικογενειακό περιβάλλον, ενισχύουν αυτή την ευαλωτότητα. Για ένα παιδί, το τέρας στην οθόνη γίνεται ο αποδέκτης συναισθημάτων που δεν έχουν άλλη διέξοδο. Ωστόσο, η λύση δεν είναι η αποφυγή, αλλά η απομυθοποίηση. Όταν νιώθω να με παρασύρει ο τρόμος, φαντάζομαι τι συμβαίνει έξω από το κάδρο: τον τεχνικό της κάμερας, τον ηχολήπτη και τους βαρεμένους τεχνικούς γύρω από το «τέρας». Αυτή η τεχνική «διπλασιασμού» μου επιτρέπει να διατηρώ την επαφή με την πραγματικότητα, απολαμβάνοντας την ταινία με ασφάλεια, έστω και αν πρόκειται για την τρομακτική ατμόσφαιρα του Upside Down.
