Το αλκοόλ, ανεξαρτήτως των προσωπικών απόψεών μας, είναι αναμφίβολα μια ευέλικτη ουσία. Από τις απαρχές της ανθρώπινης ιστορίας, το αλκοόλ χρησιμοποιείται για να γιορτάζει κανείς χαρές και να παρηγορείται σε λύπες, να αντιμετωπίζει το άγχος και να ενισχύει τη δημιουργικότητα. Προσφέρει αυτοπεποίθηση, καταπολεμά την ανία, δίνει ώθηση στην κοινωνική ζωή και τέλος, οδηγεί σε μη ιδανικό ύπνο. Σε αντίθεση με άλλες ψυχοδραστικές ουσίες που έχουν μία ή δύο συγκεκριμένες χρήσεις, το αλκοόλ καλύπτει ένα ευρύ φάσμα αναγκών, κάτι που εξηγεί την πανταχού παρουσία του διαχρονικά και την δυσκολία απεξάρτησης.

Ο Δρ. Rayyan Zafar, νευροψυχοφαρμακολόγος από το Imperial College London, χαρακτηρίζει το αλκοόλ ως «φαρμακολογικά αδιάκριτο». «Δεν σε ηρεμεί απλώς: μπορεί να διεγείρει τα μονοπάτια ανταμοιβής, να μειώσει τα σήματα απειλής, να απελευθερώσει ενδογενή οπιοειδή που ανακουφίζουν από πόνο ή στρες, να επηρεάσει τη λήψη αποφάσεων και να αλλάξει τη διάθεση, όλα ταυτόχρονα.»

Για σύγκριση, γνωρίζουμε ότι η κοκαΐνη δρα κυρίως στα συστήματα ντοπαμίνης και νοραδρεναλίνης (που καθοδηγούν τα κίνητρα, την εγρήγορση και την ενέργεια), η MDMA διεγείρει κυρίως την απελευθέρωση σεροτονίνης και ωκυτοκίνης (που ενισχύουν τη διάθεση, την ενσυναίσθηση και την κοινωνική σύνδεση), και τα οπιοειδή όπως η ηρωίνη δρουν στο σύστημα των ενδορφινών (που προκαλεί βαθιά χαλάρωση και ευφορία).

Το αλκοόλ, αντίθετα, επηρεάζει όλα αυτά τα συστήματα, καθώς και τους δύο πιο κοινούς νευροδιαβιβαστές του νευρικού μας συστήματος: την γλουταμινικό οξύ, που ενεργοποιεί τα εγκεφαλικά κύτταρα για να μεταδίδουν πληροφορίες, και το γάμμα-αμινοβουτυρικό οξύ (συντομογραφικά Gaba), που επιβραδύνει ή μπλοκάρει ορισμένα σήματα, βοηθώντας τον εγκέφαλο να χαλαρώσει.

«Το αλκοόλ φτάνει στον εγκέφαλο μέσα σε λίγα λεπτά και η πρώτη του ενέργεια είναι να αλλάξει την ισορροπία μεταξύ αυτών των δύο ανασταλτικών και διεγερτικών χημικών αγγελιοφόρων», εξηγεί ο Δρ. Zafar. «Ενισχύει το Gaba και μειώνει τη γλουταμινικό οξύ, με αποτέλεσμα την αρχική αίσθηση «μέθης» που είναι συνδυασμός της απενεργοποίησης του μετωπιαίου φλοιού, της περιοχής του εγκεφάλου υπεύθυνης για την κρίση, τον αυτοέλεγχο και την αυτοπαρακολούθηση. Αυτό συμπληρώνεται από την απελευθέρωση ντοπαμίνης και ενδορφινών στα κυκλώματα ανταμοιβής, που προσφέρουν κίνητρο, χαλάρωση και ενέργεια. Έτσι, οι άνθρωποι νιώθουν πιο χαλαροί, πιο ομιλητικοί και λιγότερο κοινωνικά ανασταλτικοί.»

Καθώς η συγκέντρωση αλκοόλ στο αίμα αυξάνεται, αρχίζει να επηρεάζει βαθύτερες και πιο πρωτόγονες περιοχές του εγκεφάλου, συμπεριλαμβανομένης της παρεγκεφαλίδας, που συντονίζει την κίνηση, και του εγκεφαλικού στελέχους, που ρυθμίζει βασικές λειτουργίες όπως ο καρδιακός ρυθμός και η αναπνοή. «Προοδευτικά απενεργοποιεί πρώτα τα συστήματα ανώτερου ελέγχου και στη συνέχεια τα κυκλώματα που διατηρούν τη φυσική μας συνοχή», αναφέρει ο Δρ. Zafar. Αυτό οδηγεί σε αλλοιωμένη ομιλία, προβλήματα ισορροπίας και μειωμένους χρόνους αντίδρασης. Αν αγνοηθούν όλα τα προειδοποιητικά σημάδια και τα επίπεδα αλκοόλ στο αίμα γίνουν κρίσιμα, μπορεί να επιβραδυνθεί τόσο πολύ το εγκεφαλικό στέλεχος που να σταματήσει να δίνει εντολές στους πνεύμονες να αναπνεύσουν ή στην καρδιά να χτυπήσει.

Η ανισορροπία Gaba-γλουταμινικού οξέος είναι επίσης υπεύθυνη για το άγχος ή την κατάθλιψη που νιώθουμε συχνά την επόμενη μέρα μετά από υπερβολική κατανάλωση, καθώς ο οργανισμός υπερ-αντισταθμίζει τις χημικές ουσίες που του χορηγούνται. «Όσο το αλκοόλ βρίσκεται στον οργανισμό, ο εγκέφαλος αντισταθμίζει τις κατασταλτικές του επιδράσεις αυξάνοντας τα διεγερτικά του συστήματα, ιδιαίτερα τη γλουταμινικό οξύ και τις οδούς του στρες», λέει ο Δρ. Zafar. «Ωστόσο, μόλις το αλκοόλ απομακρυνθεί από το σύστημα, αυτά τα αντισταθμιστικά συστήματα δεν απενεργοποιούνται αμέσως – αντίθετα, απομένει μια προσωρινή κατάσταση υπερδιέγερσης. Οι ορμόνες του στρες, όπως η κορτιζόλη, μπορεί να παραμείνουν αυξημένες, η αρχιτεκτονική του ύπνου έχει διαταραχθεί και τα συστήματα νευροδιαβιβαστών βρίσκονται προσωρινά εκτός ισορροπίας. Το αποτέλεσμα είναι ένας εγκέφαλος που νιώθει «σπρωγμένος» αλλά εξαντλημένος, αγχωμένος και ανήσυχος.»

Ένας άλλος παράγοντας που γίνεται όλο και περισσότερο κατανοητός στις επιδράσεις του αλκοόλ στη διάθεσή μας είναι ο άξονας εντέρου-εγκεφάλου, το δίκτυο επικοινωνίας που συνδέει το κεντρικό νευρικό μας σύστημα με τον γαστρεντερικό μας σωλήνα.

«Το αλκοόλ μπορεί να αυξήσει τη διαπερατότητα του εντέρου, προκαλώντας αυτό που συχνά αποκαλείται «διαρρέον έντερο», επιτρέποντας σε βακτηριακά θραύσματα να εισέλθουν στην κυκλοφορία του αίματος», αναφέρει ο Δρ. Zafar. «Αυτά τα μόρια πυροδοτούν ανοσολογικές αποκρίσεις και χαμηλού βαθμού φλεγμονή, η οποία μπορεί να επηρεάσει τη διάθεση, τη γνωστική λειτουργία και την κόπωση μέσω του άξονα εντέρου-εγκεφάλου.» Σε βαριά ή χρόνια κατανάλωση, αυτό μπορεί να οδηγήσει σε μακροπρόθεσμα προβλήματα υγείας, πολλά από τα οποία είναι πιθανώς συνδεδεμένα με τη διάθεση. Επιπλέον, πρέπει να λάβουμε υπόψη όλες τις πιο καθιερωμένες αρνητικές επιπτώσεις της τακτικής κατανάλωσης αλκοόλ, όπως η ηπατική νόσος, η αυξημένη αρτηριακή πίεση, η διαταραχή του ύπνου και ο αυξημένος κίνδυνος για διάφορες μορφές καρκίνου.

Πού αφήνει αυτό εμάς, τα «πίθηκους» που εξακολουθούν να αγαπούν την κατανάλωση του ζυμωμένου χυμού φρούτων μετά από μια δύσκολη μέρα στη δουλειά; Καταρχάς, ελπίζουμε να βρεθούμε σε καλύτερη θέση να εκτιμήσουμε τον λόγο που πολλοί από εμάς το κάνουμε. «Πιστεύω ότι η πιο χρήσιμη αλλαγή είναι να πάψουμε να σκεφτόμαστε το αλκοόλ – ή οποιοδήποτε άλλο ψυχοδραστικό ναρκωτικό αναψυχής – με ηθικούς όρους, όπως «καλό» ή «κακό», «δυνατό» ή «αδύναμο»», λέει ο Δρ. Zafar. «Το αλκοόλ λειτουργεί επειδή είναι βιολογικά αποτελεσματικό. Αλλάζει τα συστήματα στρες, τα κυκλώματα ανταμοιβής και την κοινωνική επεξεργασία με τρόπους που αισθάνονται χρήσιμοι τη στιγμή. Η κατανόηση του «γιατί» χρειαζόμαστε αλκοόλ βοηθά τους ανθρώπους να γίνουν πιο σκόπιμοι. Αντί να ρωτάμε, «Πρέπει να πιω;», μια καλύτερη ερώτηση θα ήταν, «Για ποιο λόγο πίνω αυτό το ποτό;»»

Εάν η απάντηση είναι ανακούφιση από το στρες, κοινωνική ευκολία ή απενεργοποίηση, ίσως συνειδητοποιήσουμε ότι δεν χρειαζόμαστε πολύ από αυτό για να πετύχουμε το επιθυμητό αποτέλεσμα – ή ότι δεν είμαστε διατεθειμένοι να αντιμετωπίσουμε τη νευροχημική αντίδραση που εγγυάται. Μπορεί να θέσουμε απλούς «κανόνες» για το πότε – και πόσο – θα πίνουμε, ώστε να παραμένουμε κάτω από τα συνιστώμενα από το NHS 14 μονάδες την εβδομάδα. Επίσης, φυσικά, μπορεί να συνειδητοποιήσουμε ότι κάτι άλλο θα μπορούσε να κάνει την ίδια δουλειά καλύτερα – είτε πρόκειται για ένα mocktail, βαθιές αναπνοές, μια παγωμένη βουτιά ή ένα ζεστό ντους. Μπορεί να βρούμε εναλλακτικές για αυτό που πίνουμε με το δείπνο, ή όταν είμαστε έξω με φίλους, ή μετά από μια δύσκολη μέρα. Το αλκοόλ μπορεί να είναι το πιο ευέλικτο εργαλείο αλλαγής διάθεσης που διαθέτουμε, αλλά το υπέροχο πράγμα της σύγχρονης ζωής είναι ότι έχουμε πολλά νέα εργαλεία.