Η τελευταία φορά που είδα τον Μπέλα Ταρ ήταν πριν από μερικά χρόνια, στο συνέδριο Nexus του Άμστερνταμ. Είχαμε προσκληθεί να μιλήσουμε για την κατάσταση του κόσμου και των τεχνών. Και οι δύο πιστεύαμε ότι το φως και το σκοτάδι συνυπάρχουν στον κόσμο, ακόμη κι αν η αντίληψή μας γι’ αυτά διέφερε. Ο Μπέλα ήταν ήδη αδύναμος σωματικά, αλλά το πνεύμα του παρέμενε άγριο, επαναστατικό, μανιασμένο. Καθίσαμε για να συνομιλήσουμε. Φάνταζε απόλυτα προφανές ότι αυτή θα ήταν η τελευταία, και η πιο ειλικρινής, συζήτησή μας. Ως πρώην μαθητευόμενος, είχα την ευκαιρία να δω τον δάσκαλο για τελευταία φορά, με όλη του την οργή, τη θλίψη, την αγάπη και το μίσος.
Τη γνωριμία μου με τον Μπέλα την έκανα το 2004, όταν ετοιμαζόταν η ταινία “Ο Άνθρωπος από το Λονδίνο”. Ήθελα να μάθω κινηματογράφο και έκανα αίτηση για να γίνω βοηθός στο φιλμ. Μου έδωσε την πρώτη μου ουσιαστική δουλειά: ως βοηθός, έπρεπε να βρω ένα αγόρι για έναν από τους κύριους ρόλους. Πέρασα μήνες στη διαδικασία του casting, για έναν ρόλο που τελικά κόπηκε από το σενάριο της λήψης. Όμως, για τον Μπέλα, κάθε προσπάθεια που γινόταν για μια συγκεκριμένη ταινία δεν χανόταν ποτέ – ενσωματωνόταν στο ενεργειακό πεδίο της επιχείρησης. Το τελικό αποτέλεσμα έπρεπε να είναι προϊόν δύσκολων διαδικασιών. Όσο πιο δύσκολη η εργασία, τόσο καλύτερη ποιότητα μπορούσε κανείς να περιμένει. Ήθελε να κινηματογραφεί τη ζωή και τον αέναο χορό της. Η χορογραφία ήταν μια αποκάλυψη για μένα: αδιάκοπτα πλάνα διάρκειας 10 λεπτών, που ενοποιούσαν τον χώρο, τους χαρακτήρες και τον χρόνο. Όλα σε ασπρόμαυρο.
Σταδιακά κατάλαβα ότι αυτός ήταν ο καλύτερος τρόπος για να μάθω κινηματογράφο, πολύ καλύτερος από οποιαδήποτε κινηματογραφική σχολή: να βρεις έναν δάσκαλο και να μυηθείς στα μυστήρια μιας συγκεκριμένης τέχνης, όπως έμαθαν οι ζωγράφοι ή οι τεχνίτες την τέχνη τους για αιώνες. Στην περίπτωση του Μπέλα, η δουλειά έπρεπε να περιλαμβάνει μια στενά δεμένη ομάδα έμπιστων συνεργατών, ιδιαίτερη προσοχή στην τέχνη (ένα επίπεδο που σπάνια επιτυγχάνεται σήμερα, θυσιασμένο στον βωμό της ταχύτητας και της αποτελεσματικότητας), βαθιά σύνδεση με το ανθρώπινο στοιχείο, ιδίως με εκείνους που έχουν ξεχαστεί από μια ολοένα και πιο επιφανειακή κοινωνία, και μια βαθιά αγάπη για το φυσικό φιλμ, σε αντίθεση με οτιδήποτε βασίζεται στον υπολογιστή, επειδή όλες οι ταινίες του ήταν θεμελιωμένες στον φυσικό κόσμο. Ωστόσο, όλες τους επιδίωκαν να φτάσουν σε ένα μεταφυσικό επίπεδο, κάτι που συνέπιπτε με τη φυσική μου κλίση.
Εκ των υστέρων, “Ο Άνθρωπος από το Λονδίνο” ήταν μια επιχείρηση τρέλας – μια ουγγρική ταινία, βασισμένη σε ένα γαλλόφωνο βιβλίο του Βέλγου συγγραφέα Georges Simenon, γυρισμένη με διεθνείς ηθοποιούς και Ούγγρους ημι-επαγγελματίες, που όλοι μιλούσαν στην ταινία στη μητρική τους γλώσσα, σε μια σύνθετη ευρωπαϊκή συμπαραγωγή που περιλάμβανε γυρίσματα στην κορσικανική πόλη Bastia, μεταμφιεσμένη σε λιμάνι της Νορμανδίας – όλα αυτά σε ένα σκηνικό της δεκαετίας του 1930. Το πρότζεκτ περιλάμβανε επίσης την κατασκευή του κύριου σκηνικού στοιχείου, ενός μεταλλικού πύργου παρακολούθησης που επέβλεπε τον κόλπο. Όλα έμοιαζαν με ένα πρότζεκτ τύπου Fitzcarraldo, με γιγαντιαία φιλοδοξία, αλλά το ατόφιο ταλέντο, η ανθεκτικότητα και η εμπνευσμένη παρουσία του Μπέλα, της συντρόφου και μοντέζ του Agnes Hranitzky, του σχεδιαστή παραγωγής László Rajk, και του σεναριογράφου (και νυν βραβευμένου με Νόμπελ) László Krasznahorkai, καθώς και όλου του υπόλοιπου συνεργείου, με έκαναν επίσης να πιστέψω ότι αυτό ήταν το κέντρο του κόσμου.
Τα γυρίσματα συνοδεύονταν από δυσκολίες και συνεχείς προκλήσεις, κυρίως λόγω μιας δομικής δυσαρμονίας μεταξύ των διαθέσιμων κονδυλίων και της έκτασης της ταινίας. Ο Μπέλα, στην αμείλικτη αναζήτησή του για την τελειότητα, άλλαζε κινηματογραφιστές ενώ αναζητούσε νέα χρηματοδότηση. Τότε κατάλαβα τη διαφορά μεταξύ συμβιβασμού και “compromission”. Ένας σκηνοθέτης πρέπει να πλοηγείται σε αυτό το φάσμα. Μερικές φορές, πρέπει να γίνουν θυσίες. Άλλες φορές, η καλλιτεχνική ακεραιότητα απαιτεί από τον σκηνοθέτη να παραμείνει σταθερός. Δεν ήταν εύκολο, ακόμη και για τον Μπέλα, να βρει τη σωστή πορεία. Ο Γάλλος παραγωγός Humbert Balsan αυτοκτόνησε κατά τη διάρκεια των μηνών αβεβαιότητας που είχαν κατακλύσει την ταινία. Ήταν ένα τραγικό παράδειγμα του πώς η τέχνη του Μπέλα ήταν βαθιά συνδεδεμένη με τον πραγματικό κόσμο. Η ζωή είναι σινεμά και το σινεμά είναι ζωή – με λίγη βοήθεια από ανθρώπους σαν αυτόν.
Μια μέρα, όταν τα γυρίσματα σταμάτησαν, έπεσα τυχαία σε ένα βιβλιοπωλείο στην Bastia σε ένα βιβλίο που περιείχε τις μεταγραφές των Sonderkommandos του Άουσβιτς. Μου πήρε 10 χρόνια ωρίμανσης για να βρω μια μορφή να αφηγηθώ την ιστορία αυτού που θα γινόταν η πρώτη μου μεγάλου μήκους ταινία, “Ο Γιος του Σαούλ”. Κάποιος δεν μπορεί να απομακρυνθεί εύκολα από τον κόσμο του Μπέλα Ταρ – πρέπει να είναι μια σθεναρή χειρονομία. Όταν έφυγα, ήταν μεγάλη απώλεια για μένα, αλλά πήρα μαζί μου και την επαναστατική στάση, αυτή που αμφισβητεί πάντα τις συμβάσεις του κινηματογράφου, τους κώδικες και τις ακαδημαϊκές στάσεις εκείνων που φτιάχνουν ταινίες.
Τον χειμώνα του 2004, ο Μπέλα ανέλαβε να γυρίσει με τον Robby Müller, τον σπουδαίο κινηματογραφιστή, μια μικρού μήκους ταινία στη Βουδαπέστη σχετικά με την είσοδο της Ουγγαρίας στην ΕΕ. Την ονόμασε “Prologue”. Με μερικούς βοηθούς, μου ανατέθηκε να βρω μέσα σε μια νύχτα 300 άστεγους, όλοι συμφωνώντας να κινηματογραφηθούν ενώ περίμεναν στην ουρά για κάποιο φαγητό: μια ροή ατέλειωτων προσώπων, ανθρωπιά, ευθραυστότητα, τους ξεχασμένους. Έτσι έβλεπε την Ουγγαρία στην Ευρώπη. Ο Μπέλα με οδηγούσε στην τοποθεσία των γυρισμάτων, και με ρώτησε, σχεδόν με ντροπή, αν πίστευα ότι αυτή θα ήταν μια καλή μικρού μήκους ταινία. Γιατί να ρωτούσε ο μεγάλος σκηνοθέτης έναν νεαρό βοηθό τέτοια ερώτηση; Ίσως, ήξερε ήδη, ότι θα τιμούσα πάντα την παράδοση στην οποία ανήκε, και ότι θα έκανα ό,τι καλύτερο μπορούσα για να κρατήσω τη φλόγα αναμμένη.
