Λέγεται συχνά, και έχει γίνει πλέον κλισέ ανάμεσα στους θαυμαστές, ότι τα πάντα πήγαν στραβά στον κόσμο μετά τον θάνατο του Ντέιβιντ Μπόουι το 2016. Αυτή η άποψη, όμως, χάνει το ουσιαστικό νόημα: αντί να είναι ένας από τους τελευταίους εκφραστές μιας φιλελεύθερης τάξης που κατέρρευσε γύρω μας, ο Μπόουι προφήτευσε το χάος που την αντικατέστησε.
Στα τελευταία του χρόνια, πίστευε ότι είχαμε εισέλθει σε μια ζώνη χάους και κατακερματισμού. Αυτή η αντίληψη του επέτρεψε να προβλέψει με τέτοια ακρίβεια το διαδίκτυο – όχι τις υποσχέσεις του, αλλά τις απειλές του. Δεν υπήρχε σχέδιο, ούτε τάξη. Μόνο καταστροφή και κοινωνική κατάρρευση. Όσοι αναζητούν καθησυχασμό, δεν θα πρέπει να ακούν τον Μπόουι (ακούστε οτιδήποτε άλλο). Ο κόσμος του, από το “Space Oddity” μέχρι την παρασκηνιακή βία των άλμπουμ The Next Day και Blackstar, βυθιζόταν, καταστρεφόταν ή καιγόταν: “This ain’t rock’n’roll, this is genocide” όπως φώναζε στην αρχή του Diamond Dogs.
Ο Μπόουι προανήγγειλε την εποχή του Trump με αμέτρητους τρόπους. Αρκεί να ακούσει κανείς το “Under the God” από το αμφιλεγόμενο άλμπουμ Tin Machine του 1989: “Washington heads in the toilet bowl / Don’t see the supremacist hate / Rightwing dicks in their boiler suits / Picking out who to annihilate.” Η μόνη λεπτομέρεια που ο Μπόουι δεν προέβλεψε σωστά ήταν οι φόρμες εργασίας. Ζούμε σε έναν κόσμο εθνίκων, όπως υπαινίχθηκε ο Μπόουι στον τίτλο του εξαιρετικού άλμπουμ του 2002, Heathen. Ο Μπόουι δεν ήθελε να ζει μια ειδωλολατρική ύπαρξη.
Οποιοδήποτε νόημα έχει ο Θεός και η θρησκεία σήμερα, πρέπει να μετρηθεί απέναντι σε αυτό το όραμα της κατάρρευσης. Παραδόξως, ίσως, έτσι ακριβώς το έβλεπε και ο Μπόουι. Αντί να τρέχει τρομαγμένος σαν ένας νευρικός φιλελεύθερος, έβλεπε κάτι άλλο “στο κέντρο όλων”, όπως επαναλαμβάνει στο Blackstar. Αυτό ονόμαζε “ένα φοβερό μυστήριο”: το μυστήριο της φθοράς, το γεγονός ότι πεθαίνουμε, όπως λέει στο Diamond Dogs, “we are the dead”.
Και εδώ έρχεται το βιβλίο του Ormerod. Έκανα λάθος γι’ αυτό. Επειδή αγαπώ τον Μπόουι με αμείωτο πάθος εδώ και 54 χρόνια, έχω διαβάσει πάρα πολλά για εκείνον και έχω γίνει κάπως αδιάφορος για τη βιογραφία του. Έτσι, όταν άρχισα να διαβάζω, όλα έμοιαζαν κάπως οικεία. Ο Ormerod αφηγείται την ιστορία της ζωής και της μουσικής του Μπόουι μέσα από το πρίσμα της θρησκείας, κάτι που αποτελεί μια εξαιρετική κεντρική θεματική, καθώς ο Μπόουι ήταν ουσιαστικά ένας θρησκευτικός καλλιτέχνης.
Ο Ormerod αντιμετωπίζει τον Μπόουι ως κείμενο, ως αφορμή για ενδελεχή ανάγνωση, όπως αξίζει στο έργο του, όπως αξίζει σε κάθε καλή τέχνη.
Ξεκινώντας από τον Αγγλικανισμό της εκκλησίας St Mary’s στο Bromley, όπου ο Μπόουι τραγουδούσε στη χορωδία, συνεχίζοντας με την εμβάθυνσή του στον Θιβετιανό Βουδισμό στα τέλη της δεκαετίας του 1960 και φτάνοντας στον αποκρυφισμό του Aleister Crowley, ο Ormerod ξεδιπλώνει τις θρησκευτικές ενασχολήσεις της τέχνης του Μπόουι με συναρπαστική πρόζα. Όμως, όλα αυτά φάνηκαν αρχικά μάλλον ευθύγραμμα και οι μικρές απόπειρες φιλοσοφικής ανάλυσης (Kierkegaard, Nietzsche, κ.λπ.) έμοιαζαν ελαφρώς “Wiki”.
Ωστόσο, το βιβλίο αποκτά αυξανόμενη δυναμική αναλύοντας το μεταγενέστερο έργο του Μπόουι, ιδίως στο κεφάλαιο για το Heathen (δεν έχω διαβάσει τίποτα τόσο καλό για αυτό το άλμπουμ). Αυτή η ορμή εξελίσσεται σε ωραίες, λεπτομερείς συζητήσεις για τα The Next Day και Blackstar, καθώς και για το Lazarus, το εκπληκτικό τελευταίο του πείραμα με το μουσικό θέατρο. Αυτό που καθιστά αυτές τις ενότητες τόσο καλές είναι ότι ο Ormerod αντιμετωπίζει τον Μπόουι ως κείμενο, ως αφορμή για ενδελεχή ανάγνωση, κάτι που πιστεύω ότι αξίζει στο έργο του, όπως αξίζει σε κάθε καλή τέχνη.
Στο τέλος, ο Ormerod με έκανε να τραγουδήσω στη χορωδία μαζί του. Το βιβλίο κλείνει με το συναρπαστικό επιχείρημα ότι αυτό που οδηγεί το έργο του Μπόουι – και ο Ormerod είναι πολύ καλός στην κεντρικότητα της έννοιας της “οδηγητικής δύναμης” – πηγάζει από δύο ουσιαστικές πηγές: τη ζωή και την αγάπη. Όταν ρωτήθηκε αν είχε μια πρακτική αφοσίωσης, ο Μπόουι απάντησε: “Η ζωή. Αγαπώ τη ζωή πάρα πολύ”.
Για μεγάλο μέρος αυτής της ζωής, το έργο του αντιπαρατέθηκε, μάλιστα, συγκρούστηκε με μια συγκεκριμένη ανικανότητα να αγαπά. Αυτό εκφράστηκε στη μουσική του ως απίστευτα επώδυνος πόθος και η εμπειρία της απομόνωσης, η οποία είναι ίσως το πιο κοινό θέμα του έργου του. Ευτυχώς, βρήκε την αγάπη τόσο στην απλότητα της οικογενειακής ζωής όσο και στην επέκταση της ύπαρξης που μπορεί, αν είσαι τυχερός, να συμπέσει με τη γήρανση και τον θάνατο.
Όπως επισημαίνει ο Ormerod, υπάρχει ένας αποφατικός χαρακτήρας στην τέχνη του Μπόουι – δηλαδή, μια επίμονη τάση να αρνείται κάθε πρόταση (όχι αυτό, όχι εκείνο, και ούτε εκείνο). Αυτό ακούγεται σε όλο του το έργο, αλλά ακούστε το τελευταίο του τραγούδι, το τελευταίο κομμάτι στο Blackstar, “I Can’t Give Everything Away”, το οποίο είναι λεπτά καταστροφικό στην ανάμειξη βαθύ συναισθήματος με άρνηση: “Saying no but meaning yes / This is all I ever meant / That’s the message that I sent.” Αυτή η τάση προς την άρνηση, προς αυτό που η Simone Weil ονόμασε “αποδημιουργία”, τον φέρνει στην παρέα με μεσαιωνιστές χριστιανούς μυστικιστές, όπως η Marguerite Porete.
Και υπάρχει ένας παράξενος νεο-μεσαιωνισμός στον φαντασμό του Μπόουι. Δεν ήταν κάποιος μεσσιανικός ροκ θεός (αν και έπαιξε αυτόν τον ρόλο στην περσόνα του Ziggy). Λειτούργησε όμως ως ένα είδος αγίου, και είναι ακαταμάχητα δελεαστικό να δει κανείς το εκπληκτικό αρχείο του στο V&A East ως ένα τεράστιο λειψανοθήκη που εμπνέει την πιο μεσαιωνική από τις πρακτικές: το προσκύνημα. Ο Ormerod, όπως κι εγώ, είναι ένας “μεταστραμμένος” (1996 για εκείνον, 1972 για εμένα) και η ακρόαση του Μπόουι είναι σαν εκκλησία. Η θρησκεία όχι μόνο επηρεάζει τη μουσική του Μπόουι. Είναι η μουσική. Είναι η κινούμενη ουσία της. Βρίσκεται στο κέντρο όλων.
