Η Τζαν Μόρις, η καταξιωμένη συγγραφέας, έθεσε δύο όρους προτού συναινέσει να ποζάρει για το πορτρέτο της στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου. Ο Νόρβηγος δασόβιος γάτος της, ο Ίμπσεν, έπρεπε να συμπεριληφθεί, όπως και ένα από τα μοσχάρια της. Η γκαλερί αποδέχθηκε, και το τελικό πορτρέτο απεικονίζει τη Μόρις, λίγο πριν τα ογδοηκοστά της γενέθλια, να φοράει ένα κίτρινο πουλόβερ και μια σκουροπράσινη φούστα, με τον Ίμπσεν να αγδιάζει δίπλα στα γυμνά της πόδια. Η ίδια έμεινε ικανοποιημένη από το έργο, αν και θεώρησε ότι θα μπορούσε, ίσως, να ήταν λίγο μεγαλύτερο.
Θα μπορούσε κάποιος καμβάς να χωρέσει την Τζαν Μόρις; Η διπλή της φύση, σαν του θεού Ιανού, δεν αρκεί για να την περιγράψει. Ήταν μια συμπονετική ιστορικός της αυτοκρατορίας που έγινε ρεπουμπλικανή Ουαλή εθνικίστρια (και παρ’ όλα αυτά δέχθηκε το CBE). Συγγραφέας περισσοτέρων από 50 βιβλίων που εκτείνονταν από ταξιδιωτικές εντυπώσεις, βιογραφίες, ιστορία, απομνημονεύματα και μυθοπλασία, ήταν εργασιομανής, η οποία, όπως μαρτυρούν ορισμένα από τα βιβλία της, μπορούσε να είναι και εκπληκτικά τεμπέλα. Προστάτης της «θρησκείας της καλοσύνης», ήταν σκληρή με τα παιδιά της.
«”Σου αρέσει;” είναι η ερώτηση που με ρωτούν συχνότερα», γράφει η Σάρα Γουίλερ σε αυτήν την εγκεκριμένη βιογραφία. «Αλλά δεν είναι έτσι. Είμαι άνθρωπος. Και εκείνη ήταν».
Η ζωή της Μόρις φαντάζει απίστευτα πλούσια. Γεννημένη ως Τζέιμς Μόρις το 1926, βίωσε τον κόσμο αρχικά ως άνδρας, με όλες τις ευκαιρίες που αυτό συνεπαγόταν. (Η Μόρις χρησιμοποιούσε το αρσενικό όταν αναφερόταν σε αυτήν την περίοδο, όπως κάνει και η Γουίλερ, και όπως θα κάνω κι εγώ). Ως Τζέιμς, κέρδισε υποτροφίες για ιδιωτικά σχολεία και εντάχθηκε στον στρατό, με προνομιακές μεταθέσεις μετά τον πόλεμο στη Βενετία και την Τεργέστη. Ακολούθησε η Οξφόρδη, και στη συνέχεια η εφημερίδα The Times, όπου έγινε σταρ ξένος ανταποκριτής.
Ήταν στο Έβερεστ το 1953 που η καριέρα της έφτασε στην στρατόσφαιρα, κάνοντας πρωτοσέλιδο παγκοσμίως με την είδηση της επιτυχίας της βρετανικής αποστολής, ενώ, πίσω στην πατρίδα, η σύζυγός του, Ελίζαμπεθ, γεννούσε. Ακολούθησε η φήμη, και η περιουσία – με συγγραφικό τρόπο – δεν άργησε. Συνέντευξε τον Τσε Γκεβάρα, παρατήρησε τον Άντολφ Άιχμαν «να τρέμει» στο εδώλιο, και άρχισε να παράγει βιβλία – Coast to Coast, Coronation Everest, Venice – που ήταν σχεδόν πάντα δημοφιλή και συχνά κριτικά αναγνωρισμένα. Αγόρασε ένα κτήμα και έστειλε τον γιο του στο Eton. Και, κατά τη διάρκεια των επόμενων δύο δεκαετιών, μεταβλήθηκε από Τζέιμς σε Τζαν.
Τζέιμς ή Τζαν, η Μόρις ήταν πάνω απ’ όλα συγγραφέας. «Θα γίνει ένα εξαιρετικό και όχι ανιαρό κομμάτι απομνημονευμάτων!» έγραψε στην Ελίζαμπεθ, την ημέρα μετά το ξύπνημά της από μια γυναικολογική επέμβαση σε κλινική της Καζαμπλάνκα το καλοκαίρι του 1972. Τον ίδιο μήνα, η Μόρις υπέγραψε συμβόλαιο με τον εκδοτικό οίκο Faber για εκείνα τα απομνημονεύματα, έναντι προκαταβολής 10.000 λιρών – περίπου 118.000 λίρες σήμερα.
Η αντίδραση του Τύπου στο Conundrum ήταν αναμενόμενη. «Η Τζαν Μόρις», έγραψε η Τζερμαίν Γκριρ στην Evening Standard, «είναι για μένα ακόμα ένας άνδρας που έχει φάει πολλά χάπια… ένας άνδρας που του έχουν κόψει το πέος, αλλά παρ’ όλα αυτά ένας άνδρας». Οι New York Times θεώρησαν σκόπιμο να δημοσιεύσουν μια μακρά σάτιρα για μια γυναίκα που μεταμορφώνεται σε άλογο, και υπήρξε μια τηλεοπτική σφαγή από το BBC. Όμως, οι φίλοι στάθηκαν στο πλευρό της, γράμματα αναγνωστών έφταναν με σακούλες, και το βιβλίο διαβάζεται μέχρι σήμερα.
Τι απέγινε ο γάμος της Μόρις; Η Ελίζαμπεθ – της οποίας η άνοια ήταν προχωρημένη μέχρι να γράψει η Γουίλερ αυτό το βιβλίο – παραμένει μια κάπως αινιγματική φιγούρα. Απέκτησαν πέντε παιδιά (ένα από τα οποία, η Βιρτζίνια, πέθανε βρέφος) και τα μεγάλωσε, κυρίως μόνη. Η Μόρις μπορούσε να είναι εγωίστρια και συχνά αυταρχική. Γιατί έμεινε η Ελίζαμπεθ; «Επειδή έδωσα έναν όρκο στον Θεό», είχε πει κάποτε στην κόρη της, Σούκι. Κι όμως, οι επιστολές του ζευγαριού μεταξύ τους ξεχειλίζουν από ομολογίες αγάπης, αν και υπάρχει λιγότερη αμφισημία όσον αφορά τα παιδιά. «Ήταν κακή γονέας που έβλαψε και τα τέσσερα από τα εν ζωή παιδιά της με τον έναν ή τον άλλον τρόπο», έγραψε η Σούκι μετά τον θάνατο της Μόρις.
Όπως ένας επιδέξιος οικογενειακός θεραπευτής, η Γουίλερ αφήνει χώρο για όλη αυτήν την πολυπλοκότητα, κυρίως χωρίς κρίση, αν και οι προσωπικές κρίσεις είναι δύσκολο να αποφευχθούν. Παρά την ασυνήθιστη ζωή, η Μόρις τελικά αναδεικνύεται ως ένας υπερβολικά οικείος χαρακτήρας: αυτός που απαντούσε επιμελώς στους θαυμαστές του, αλλά απέφευγε την οικογενειακή αγκαλιά· που κρυβόταν από την οικειότητα πίσω από έναν πέπλο γοητείας· που χρησιμοποιούσε το χάρισμα των λέξεων για να υπερκεράσει δύσκολες αλήθειες. Πρόκειται για μια ευαίσθητη, όμορφα γραμμένη και αριστοτεχνική βιογραφία· ένα τεράστιο πορτρέτο του οποίου η οπτική γωνία περιστασιακά αφήνει τη Μόρις να φαίνεται κάπως μικρή.
Το βιβλίο “Jan Morris: A Life” της Sara Wheeler εκδίδεται από τον Faber (£25). Για να υποστηρίξετε τον Guardian, παραγγείλτε το αντίγραφό σας από το guardianbookshop.com. Ενδέχεται να ισχύουν χρεώσεις αποστολής.
