Ο Andrew Durbin, συγγραφέας και αρχισυντάκτης του Frieze Magazine, αφιέρωσε σχεδόν πέντε χρόνια στη συγγραφή του “The Wonderful World That Almost Was”. Αυτή η διπλή βιογραφία του φωτογράφου Peter Hujar και του γλύπτη Paul Thek, δύο ομοφυλόφιλων καλλιτεχνών που δημιούργησαν εξαιρετικά έργα στα χρόνια πριν και κατά τη διάρκεια της επιδημίας του AIDS, εστιάζει στη φιλία, τη δημιουργικότητα και τη συνεργασία τους που εκτείνονται σε περισσότερες από τρεις δεκαετίες. Απεβίωσαν με διαφορά ενός έτους, το 1987 και το 1988, και οι δύο από επιπλοκές του AIDS.

Το έργο και οι ζωές των Thek και Hujar έχουν επανέλθει δυναμικά στην πολιτιστική συζήτηση τα τελευταία χρόνια. Ο Hujar ενσάρκωσε ο Ben Whishaw στην ποιητική ταινία του Ira Sachs, “Peter Hujar’s Day”, του 2025, και οι εικόνες του έχουν χρησιμοποιηθεί ως εξώφυλλο για ένα άλμπουμ των Anohni and the Johnsons και για το μπεστ σέλερ της Hanya Yanagihara, “A Little Life”. Η αντίστοιχη στιγμή του Thek υπήρξε πιο αργή. Τα σημαντικότερα έργα του ήταν μεγάλες εγκαταστάσεις στην Ευρώπη, όλες πλέον χαμένες, τις οποίες, όπως λέει ο Durbin, “όλοι αγάπησαν, αλλά λίγοι μπόρεσαν να βιώσουν. Και όταν τελείωναν, δεν έμενε πολλά για πώληση. Αλλά νομίζω ότι η στιγμή του έρχεται”.

Κατά τη συνάντησή μας στο Βερολίνο στα τέλη Μαρτίου, ο Durbin δήλωσε ότι δεν είχε κοιμηθεί πολύ εν όψει της κυκλοφορίας του βιβλίου. Μετά τη συζήτησή μας, θα μιλούσε στην τοπική γκαλερί Gropius Bau, όπου εκτίθεται φωτογραφία του Peter Hujar έως τις 28 Ιουνίου. Αυτή είναι η πρώτη στάση της περιοδείας του για το βιβλίο, και φάνηκε ανακουφισμένος που επιτέλους μιλούσε γι’ αυτό. «Ήθελα να δείξω ότι όντως έζησαν», λέει για τους Hujar και Thek. «Επέτυχαν τόσα πολλά, ακόμη και ενώ πέθαιναν».

Το “The Wonderful World That Almost Was” αποτελεί ένα σημαντικό έργο λογοτεχνικής ανάκτησης στην queer τέχνη. Για να το γράψει, ο Durbin έπρεπε να τρέξει ενάντια στον χρόνο: πολλές πηγές έφυγαν κατά την ολοκλήρωση του βιβλίου, συμπεριλαμβανομένων των εκτελεστών των περιουσιών των Thek και Hujar.

Ανάμεσα στις πολλές αγριότητες του AIDS ήταν και η δεύτερη διαγραφή: οικογένειες που ισχυρίζονταν ότι οι γιοι τους πέθαναν από άλλη ασθένεια, αφαιρώντας την ομοφυλοφιλία τους από το αρχείο. Οι συλλογές πολλών καλλιτεχνών – ακόμη και αυτών που τιμήθηκαν στην εποχή τους – διασκορπίστηκαν και χάθηκαν. Ένα τέτοιο τέλος θα μπορούσε να είχε συμβεί και στους Hujar και Thek, αν δεν υπήρχαν οι άνθρωποι που πήρε συνέντευξη ο Durbin. Το βιβλίο του επεκτείνει αυτό το έργο, αποτυπώνοντας την οικειότητα ενός πρωτοποριακού ζευγαριού στην τέχνη του 20ού αιώνα.

«Οι ζωές των καλλιτεχνών που πέθαναν από AIDS έχουν συχνά διαβαστεί ανάποδα, μέσα από το πρίσμα της ασθένειας», γράφει ο Durbin στον πρόλογο του βιβλίου. «Θεωρούνται τραγικές, νυχτερινές φιγούρες». Εργαζόμενος ενάντια σε αυτό, το βιβλίο επικεντρώνεται στις ζωές τους από το 1954 έως το 1975, με τους θανάτους τους στον επίλογο. Το αποτέλεσμα είναι μια ιστορία αγάπης που μοιάζει ακατάστατη και αληθινή.

Ο Hujar φωτογράφισε για πρώτη φορά τον Thek στο Coral Gables της Φλόριντα, περίπου το 1956 ή 57, όταν ήταν στην αρχή της δεκαετίας των 20. Μέχρι το 1960, ήταν γείτονες στο Lower East Side του Μανχάταν, και ερωτευμένοι. Όταν ρωτήσαμε τον Durbin για τον θρυλικό μαγνητισμό του Thek (ο Tennessee Williams και ο Gore Vidal ήταν μεταξύ εκείνων που τον ερωτεύτηκαν), είπε: «Ο Paul ήταν σαν παιδί. Ήταν ενθουσιασμένος με τον κόσμο. Ήταν αστείος, ήταν παιχνιδιάρης, σε έκανε να γελάς. Σε έκανε να θέλεις να τον φροντίσεις».

Μια καρτ ποστάλ που στάλθηκε στον Hujar από το Fire Island: μια πολυσύχναστη παραλία με μια μοναχική φιγούρα κυκλωμένη με το στυλό του Thek. Στην πίσω όψη γράφει: «Μια φωτογραφία χαρούμενων ανθρώπων, εκτός από εμένα, που με βλέπουν να σε ψάχνω παντού».

Κατά τη διάρκεια διακοπών στη Σικελία το 1963, κατέβηκαν στις Κατακόμβες των Καπουτσίνων του Παλέρμο, όπου απαγορευόταν η φωτογράφιση. Ο Hujar, με την κάμερά του, αγνόησε τον κανόνα. Ο Paul έβαλε το χέρι του σε ένα γυάλινο φέρετρο και πήρε αυτό που νόμιζε ότι ήταν ένα κομμάτι χαρτί. Ήταν ένα κομμάτι αποξηραμένου ανθρώπινου μηρού. «Ένιωσα παράξενα ανακουφισμένος και ελεύθερος», είπε αργότερα σε μια συνέντευξη του 1966 για το Artnews. «Με ευχαρίστησε το γεγονός ότι τα σώματα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για να διακοσμήσουν ένα δωμάτιο, σαν λουλούδια». Οι φωτογραφίες των κατακομβών του Hujar θα γίνονταν “Portraits in Life and Death” (1976), το μοναδικό βιβλίο που δημοσίευσε εν ζωή.

Για τον Thek, το απόγευμα γέννησε τα «κομμάτια κρέατος» του: απόκοσμα γλυπτά από κερί και δέρμα σε γυάλινες και μεταλλικές θήκες που παρέπεμπαν σε χριστιανικά κειμήλια. Αυτά τον έκαναν, σχεδόν από τη μια μέρα στην άλλη, το ανησυχητικό νέο αστέρι του καλλιτεχνικού κόσμου.

Και οι δύο άνδρες αντιστέκονταν στο να καθοριστούν. Ο Thek συχνά κατέστρεφε τα έργα του, έβαζε σκόπιμα λανθασμένες ημερομηνίες σε πίνακες και δημιουργούσε εύθραυστες, εφήμερες εγκαταστάσεις που δεν άφηναν πίσω αντικείμενα προς πώληση. Ο Hujar «δεν ήθελε να γίνει γνωστός απλώς ως ομοφυλόφιλος φωτογράφος», μας λέει ο Durbin. Ακόμη και όταν ασχολούνταν με ρητά ομοφυλόφιλα θέματα όπως «οι τόποι συνάντησης της West Side, τα πάρκα τη νύχτα, οι εραστές, οι drag queens, οι ανοιχτά ομοφυλόφιλοι φίλοι και καλλιτέχνες», γράφει ο Durbin, ο Hujar ένιωθε ότι «η διεκδίκηση της ομοφυλοφιλίας σήμαινε την απόρριψη του έργου σου σε μια υποκατηγορία που τα περισσότερα μουσεία και σοβαροί κριτικοί δεν θα άγγιζαν». Όταν φωτογράφιζε άνδρες γυμνούς, συμπεριλαμβανομένης μιας σειράς ερωτικών εικόνων του David Wojnarowicz, τις κυκλοφόρησε με ένα αναγραμματισμό του ονόματός του, Jute Harper, μέρος της μακροχρόνιας αναζήτησής του για ένα καλό ψευδώνυμο. Παρόλα αυτά, η κάμερά του συνέχιζε να επιστρέφει σε εμβληματικά queer θέματα όπως η Candy Darling, η Susan Sontag, η Fran Lebowitz, ο Wojnarowicz, η Jackie Curtis και ο John Waters.

Τον Αύγουστο του 1975, ο Thek πόζαρε για αυτό που θα ήταν οι τελευταίες του φωτογραφικές συνεδρίες με τον Hujar. Η σχέση τους είχε αρχίσει να ραγίζει. «Δεν υπάρχει μια μοναδική στιγμή που να ξεκίνησε», μας λέει ο Durbin για την παραξένισή τους. «Είναι ένα φάσμα εμπειριών. Ένα βιβλίο δεν μπορεί να το αποτυπώσει αυτό». Οι συνεδρίες είχαν ως αποτέλεσμα μερικά από τα σπουδαιότερα πορτρέτα του Hujar. «Στη δεύτερη συνεδρία», γράφει ο Durbin, «το πρόσωπο του Paul περνάει από όλα τα συναισθήματά του για τον Peter – την αγάπη του, τη ζήλια του, την απόρριψή του, τις παρεξηγήσεις του, την επιθυμία του να ξεχάσει, την επιθυμία του να συγχωρήσει».

Η τελευταία επιστολή που έγραψε ο Thek στον Hujar είναι γεμάτη ιδέες και προτεινόμενες φωτογραφίες για τα “Portraits in Life and Death”, τότε υπό προετοιμασία: «Ένας θάμνος, μια πόρτα, μια πύλη, ένας δρόμος, ένα τούνελ, μαργαριτάρια». Γράφει σαν να βρίσκονται στην αρχή κάτι, όχι στο τέλος. Η τελευταία γραμμή: «Όποτε θέλεις να κάνεις έρωτα», είπε, «απλά ζήτησέ μου».

Για τους queer αναγνώστες που ήρθαν μετά το AIDS που σκότωσε μια γενιά και έθαψε το πώς αυτοί οι άνδρες αγάπησαν, εργάστηκαν και δημιούργησαν, το “The Wonderful World That Almost Was” προσφέρει κάτι σπάνιο: απόδειξη. «Θα ήθελα πολύ να το διαβάσουν», λέει ο Durbin για τους νεότερους αναγνώστες, «και να συνειδητοποιήσουν ότι μπορούν να δημιουργήσουν τέχνη όπως θέλουν».

«Είναι λιγότερο πιθανό τώρα να έχουν τις καριέρες που είχαν ο Peter και ο Paul», παραδέχεται ο Durbin. «Λίγοι μπορούν να ζήσουν στο [East] Village της Νέας Υόρκης τώρα και να είναι φωτογράφοι. Η αστική μποέμ έχει χαθεί. Αλλά κάποιοι έχουν τη ζωντανή μνήμη της, και είναι μια οξεία, επώδυνη απώλεια. Θέλουμε έναν κόσμο όπου η Candy Darling και η Jackie Curtis είναι οι γείτονές μας. Αυτή είναι η Νέα Υόρκη που θέλουμε και μας λείπει. Θέλουμε αυτά τα μπαρ όπου κάθονται πολύ κουλ άτομα και πίνουν μπύρα».

Η Linda Rosenkrantz, τώρα 91 ετών και μία από τις τελευταίες επιζώσες του στενού κύκλου του Hujar, λέει ότι το βιβλίο του Durbin ρίχνει νέο φως στην ιδιωτική ζωή του φωτογράφου: «Δεν νομίζω ότι είχα συνειδητοποιήσει πόσο μεγάλη ήταν η σχέση [με τον Thek] στη ζωή του Peter», γράφει. «Υποθέτω ότι ήταν κρυμμένη ακόμη και από εμένα μέχρι που ο Andrew [Durbin] την εξερεύνησε τόσο πλήρως».

Αυτή η αναμέτρηση είναι τώρα σε πλήρη ταχύτητα: στη Νέα Υόρκη υπάρχει μια σειρά προβολών στο MoMA που τρέχει αυτόν τον μήνα, η δική του έκθεση ανοίγει αυτή την εβδομάδα στο Ortuzar Projects, ενώ η Galerie Buchholz ανοίγει μια έκθεση Thek στις 13 Μαΐου με μια μεγάλη έκθεση που σχεδιάζεται επίσης στο Watermill Center αργότερα φέτος. «Αυτή είναι μια μεγάλη επιτυχία όσον αφορά μια περιουσία και μια κληρονομιά», λέει ο Noah Khoshbin, πρόεδρος του Paul Thek Foundation. «Αυτός είναι ένας καλλιτέχνης που δεν είχε ούτε ένα έργο σε αμερικανικό ίδρυμα όταν πέθανε».

Το 1975, ο Thek έγραψε στον Hujar: «…όλα όσα θέλαμε να κάνουμε, θέλουμε να κάνουμε, είναι να προσθέσουμε και εμείς τα ονόματά μας, σχεδόν σαν τις λίστες ονομάτων στους τάφους για τα άγνωστα εκατομμύρια, στρατιώτες κ.λπ., θέλαμε να πούμε ΕΓΩ ΗΜΟΥΝ ΕΔΩ ΤΟΠΟΘΕΤΗΜΕΝΟΣ!»

Το πνεύμα του “The Wonderful World That Almost Was” είναι μια δυνατή έκκληση για να λάβουν αυτοί οι καλλιτέχνες την αναγνώριση που τους άξιζε. «Θα αγαπώ αυτούς τους καλλιτέχνες μέχρι να πεθάνω», μας λέει ο Durbin. «Και είμαι σίγουρος ότι θα μιλάω για τον Peter Hujar και τον Paul Thek για το υπόλοιπο της ζωής μου».

Το “The Wonderful World That Almost Was” του Andrew Durbin θα κυκλοφορήσει από τις Farrar, Straus and Giroux στις 14 Απριλίου στις ΗΠΑ και την Αυστραλία και από τις Granta στις 23 Απριλίου στο Ηνωμένο Βασίλειο. Η έκθεση “Peter Hujar/Liz Deschenes: Persistence of Vision” προβάλλεται στο Gropius Bau του Βερολίνου έως τις 23 Αυγούστου.