Πολλοί από εμάς γνωρίζουμε ανθρώπους σε δεσμευμένες σχέσεις, ακόμη και σε γάμους που διαρκούν μια ζωή. Παράλληλα, γνωρίζουμε ιστορίες για παραβιάσεις σχέσεων, για δεσμούς που δοκιμάστηκαν ή διαλύθηκαν λόγω απιστίας. Ως βιολόγος της εξέλιξης που μελετά τη σεξουαλικότητα και τις σχέσεις, αυτά τα δύο δεδομένα με συναρπάζουν. Οι άνθρωποι δημιουργούμε ρομαντικές δεσμεύσεις μεταξύ μας, και ταυτόχρονα, κάποιοι τις παραβιάζουν μέσω της απιστίας.
Αυτό μπορεί να ακούγεται σαν σύγχρονο πρόβλημα, αλλά για εμένα εγείρει ερωτήματα που εκτείνονται πολύ πίσω στην εξελικτική μας ιστορία. Γιατί εξελίξαμε ταυτόχρονα την τάση να παραμένουμε και την τάση να “παρεκκλίνουμε”; Αν κάποιοι από εμάς αναπόφευκτα θα απατήσουν, σημαίνει αυτό ότι οι άνθρωποι είμαστε “προγραμματισμένοι” για απιστία;
Η απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα απαιτεί την κατανόηση δύο βασικών ορμών που ωθούν τις ρομαντικές και σεξουαλικές μας συμπεριφορές ως είδος: την ορμή για ρομαντικό δεσμό και την ορμή για σεξουαλική καινοτομία. Έρευνες δείχνουν ότι οι άνθρωποι έχουμε εξελιχθεί για να αναζητούμε ασφαλείς συντρόφους με τη μορφή στενών σχέσεων δέσμευσης, αλλά ταυτόχρονα, έχουμε αναπτύξει μια ξεχωριστή επιθυμία για ποικιλία. Και οι δύο ορμές συνυπάρχουν στους σύγχρονους ανθρώπους, παρά το γεγονός ότι βρίσκονται σε αντίθεση.
Ωστόσο, κάποιοι από εμάς αναζητούμε την καινοτομία περισσότερο από άλλους. Το 2010, ερευνητές και εγώ κάναμε μια συγκλονιστική ανακάλυψη, διαπιστώνοντας ότι η γενετική σύνθεση ορισμένων ανθρώπων δημιουργεί πράγματι μια προδιάθεση για απιστία. Συλλέξαμε δεδομένα από συμπεριφορικές έρευνες και DNA από δείγμα νεαρών ενηλίκων. Στη συνέχεια, συγκρίναμε τις αναφερόμενες συμπεριφορές των συμμετεχόντων με τις γενετικές τους παραλλαγές. Συγκεκριμένα, εξετάσαμε γονίδια που επηρεάζουν τη λειτουργία των κυττάρων των υποδοχέων ντοπαμίνης στον εγκέφαλο.
Στον εγκέφαλο, η ντοπαμίνη δημιουργεί αισθήματα ενθουσιασμού και προσμονής. Προηγούμενες έρευνες είχαν δείξει ότι τα άτομα που έφεραν τη “μακριά” έκδοση συγκεκριμένων γονιδίων ντοπαμίνης, αντί της “κοντής”, είχαν τάση για αναζήτηση συγκινήσεων και ανάληψη ρίσκων. Αυτό περιλαμβάνει συνδέσεις με την κατάχρηση αλκοόλ και τον τζόγο. Στη μελέτη μας, διαπιστώσαμε ότι τα άτομα που φέρουν τη “μακριά” έκδοση του γονιδίου του υποδοχέα ντοπαμίνης D4 είχαν 50% περισσότερες πιθανότητες να αναφέρουν ότι είχαν εμπλακεί σε απιστία, και είχαν περισσότερες πιθανότητες να το έχουν κάνει πολλές φορές.
Βεβαίως, δεν θα απατήσουν όλοι όσοι φέρουν το “γονίδιο της απιστίας” τους συντρόφους τους – η βιολογία δεν είναι πεπρωμένο, και η γενετική είναι μόνο ένας από τους μυρίους παράγοντες που μας επηρεάζουν. Ωστόσο, η μελέτη υποδηλώνει ότι οι πρόγονοί μας εξελίχθηκαν με τέτοιο τρόπο ώστε κάποιοι από τον πληθυσμό να είναι περισσότερο προδιατεθειμένοι για την αναζήτηση ερεθισμάτων, και ειδικότερα σεξουαλικής καινοτομίας, από άλλους.
Εξελικτικά, σε οποιονδήποτε πληθυσμό, μπορεί να είναι προσαρμοστικό για κάποιους να αναλαμβάνουν ρίσκο, για άλλους να είναι προσεκτικοί, και για άλλους να βρίσκονται κάπου ενδιάμεσα. Αυτό έχει αποδειχθεί αληθινό σε όλα τα είδη: τα ψάρια, για παράδειγμα. Μελέτες δείχνουν ότι σε μια λίμνη, μπορεί να είναι προσαρμοστικό για τον πληθυσμό να εξελίξει μερικά ντροπαλά ψάρια που παραμένουν με ασφάλεια στα βαθιά, και μερικά τολμηρά που περνούν χρόνο στα ρηχά, όπου, αν και μπορεί να φαγωθούν, έχουν επίσης πρόσβαση σε περισσότερους πόρους.
Με άλλα λόγια, η απιστία μπορεί να γίνει κατανοητή, τουλάχιστον εν μέρει, ως εξελικτική προσαρμογή – δηλαδή, ένα χαρακτηριστικό που μπορεί να προάγει μεγαλύτερη αναπαραγωγική επιτυχία. Αν κάποιοι από τους προγόνους μας ήταν άπιστοι, αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει σε περισσότερους απογόνους, ή σε πιο ποικιλόμορφους απογόνους με διαφορετικά γενετικά μείγματα.
Παρ’ όλα αυτά, εξακολουθώ να μην λέω ότι είμαστε “προγραμματισμένοι” για απιστία. Από εξελικτική άποψη, ναι, κληρονομήσαμε την ικανότητα να έχουμε σεξουαλικές σχέσεις εκτός των κύριων δεσμών μας. Ωστόσο, στο σύγχρονο κοινωνικό πλαίσιο, πιστεύω ότι το πιο χρήσιμο πλαίσιο είναι το εξής: είμαστε “προγραμματισμένοι”, όχι για απιστία, αλλά για σεξουαλική καινοτομία.
Διότι ας μην ξεχνάμε την άλλη, εξίσου ισχυρή ρομαντική ορμή που οι πρόγονοί μας μας έχουν κληροδοτήσει: το προσαρμοστικό κίνητρο για τη δημιουργία δεσμευμένων σχέσεων και την προστασία τους. Αυτή είναι μια ορμή που μοιράζονται πολλά είδη: ορισμένα ζώα προσπαθούν να διασφαλίσουν τη σεξουαλική πίστη του συντρόφου τους φωνάζοντας, δαγκώνοντας και ξύνοντας οποιονδήποτε εισβολέα πλησιάζει πολύ τον δεσμευμένο σύντροφό τους, μια συμπεριφορά γνωστή ως “mate guarding” (φύλαξη συντρόφου).
Όταν εξετάζουμε ειδικά τους ανθρώπινους δεσμούς, βλέπουμε ότι έχουμε εξελιχθεί για να αναζητούμε έναν αξιόπιστο “συγκυβερνήτη” και να προστατεύουμε αυτή τη σύνδεση. Θα υποστήριζα ότι αυτός ήταν ένας τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι αντιμετώπισαν την αβεβαιότητα στις προγονικές συνθήκες, και εξακολουθούν να το κάνουν σήμερα. Για να αντέξει κανείς μια καταιγίδα με κάποιον, θέλει να ξέρει ότι μπορεί να βασιστεί σε αυτό το άτομο όταν τα πράγματα δυσκολεύουν.
Η απιστία είναι εξ ορισμού άνευ συναίνεσης, μια προδοσία των προσδοκιών της σχέσης. Όταν η ορμή για καινοτομία εκφράζεται με αυτόν τον τρόπο, μπορεί να διαβρώσει ή ακόμα και να καταστρέψει την εμπιστοσύνη στον σύντροφο και στη σχέση. Με άλλα λόγια, απειλεί τον δεσμό και μπορεί να είναι καταστροφική και για τα δύο άτομα.
Δεν πιστεύω ότι έχουμε εξελιχθεί για να υποφέρουμε προδοσία και πόνο. Το καλύτερο ερώτημα, λοιπόν, είναι το εξής: τι κάνουμε με αυτές τις δύο ορμές που, κατά τη διάρκεια μιας μακροχρόνιας σχέσης, μπορεί να έρθουν σε σύγκρουση; Μπορεί η ανθρώπινη ορμή για αναζήτηση καινοτομίας να εξερευνηθεί με υγιείς τρόπους;
Πιστεύω πως ναι. Για κάποιους ανθρώπους, αυτό μπορεί να σημαίνει το άνοιγμα της σχέσης τους. Για άλλους, μπορεί να σημαίνει την εύρεση τρόπων ενσωμάτωσης της καινοτομίας στην υπάρχουσα σχέση τους. Αυτό από μόνο του μπορεί να είναι ένας τρόπος καλλιέργειας μεγαλύτερης εγγύτητας.
Το να κάνεις νέα πράγματα με τον σύντροφό σου είναι εξαιρετικό καύσιμο για το πάθος με την πάροδο του χρόνου. Στην έρευνά μας για το μακροχρόνιο πάθος σε ζευγάρια όλων των σεξουαλικών προσανατολισμών, διαπιστώσαμε ότι εκείνοι που διατήρησαν τη σεξουαλική ικανοποίηση συμμετείχαν σε μια σειρά συμπεριφορών που σχετίζονται με την οικειότητα και την εγγύτητα. Αυτές μπορεί να περιλαμβάνουν τη χορήγηση ή λήψη μασάζ, τη διοργάνωση ρομαντικής απόδρασης ή τον προγραμματισμό βραδιάς ραντεβού. Και όσον αφορά την επιθυμία για σεξουαλική καινοτομία, θα μπορούσε να περιλαμβάνει τη συζήτηση ή την εκτέλεση φαντασιώσεων, την προσπάθεια νέων στάσεων, ή τη χρήση σεξουαλικού παιχνιδιού μαζί.
Εκ πρώτης όψεως, αυτό μπορεί να διαβαστεί σαν το κόλπο για τη διατήρηση του ενδιαφέροντος να είναι απλώς πολλή σεξουαλική ποικιλία, αλλά πιστεύω ότι τα ευρήματα αφηγούνται στην πραγματικότητα μια βαθύτερη ιστορία για τη σύνδεση. Ο πειραματισμός εκτός της ζώνης άνεσης δείχνει ενδιαφέρον για την οικειότητα, και κάνοντάς το αυτό, επικοινωνεί εμπιστοσύνη, ευαλωτότητα και προσκόλληση. Αυτό υπερβαίνει οποιαδήποτε συγκεκριμένη σεξουαλική πράξη. Η δύναμή του έγκειται στη δέσμευση για την προώθηση του πάθους, μαζί.
Ο Δρ Justin Garcia είναι εκτελεστικός διευθυντής του Kinsey Institute και συγγραφέας του “The Intimate Animal: The Science of Love, Fidelity and Connection” (Penguin Life).
