Η Τζούντιθ Λάιστερ, μία από τις σημαντικότερες καλλιτέχνιδες της Ολλανδικής Χρυσής Εποχής, ήταν περίπου 21 ετών όταν ζωγράφισε το αυτοπορτρέτο της το 1630. Στον πίνακα, η Λάιστερ αποπνέει αισιόδοξη αυτοπεποίθηση. Ντυμένη με αστραφτερά μεταξωτά και ένα αυστηρά ατσαλωμένο δαντελωτό γιακά, ακουμπάει πίσω στην καρέκλα της, κρατώντας παλέτα και πινέλα, με έναν πίνακα δίπλα της. Το έργο αυτό, που ολοκληρώθηκε τη χρονιά της εισαγωγής της στη συντεχνία ζωγράφων του Χάαρλεμ, σηματοδότησε την άφιξή της ως καταξιωμένης καλλιτέχνιδας. Ήταν ένα από τα πρώτα αυτοπορτρέτα από γυναίκα καλλιτέχνη στην Ολλανδική δημοκρατία, μια τεχνική που οι περισσότεροι άνδρες ζωγράφοι υιοθέτησαν χρόνια αργότερα.
Παρόλο που η Λάιστερ γνώρισε αναγνώριση κατά τη διάρκεια της ζωής της, ξεχάστηκε γρήγορα μετά τον θάνατό της. Μια μεταθανάτια καταγραφή απέδιδε ορισμένους από τους πίνακές της στη «σύζυγο του εκλιπόντος», αναφερόμενη στον καλλιτέχνη σύζυγό της, Γιαν Μίνσε Μολενάερ. Στη συνέχεια, εξαφανίστηκε. Τα έργα της αποδόθηκαν στον Φρανς Χαλς, σε άλλους άνδρες συγχρόνους της, ή απλώς σε «άγνωστο δάσκαλο». Οι πίνακες που έφεραν το όνομά της είχαν μικρή αξία. Στη δεκαετία του 1970, ένα μεγάλο μουσείο στις ΗΠΑ πούλησε έναν από αυτούς. Άλλα ιδρύματα άφησαν τα έργα της να παραμείνουν ξεχασμένα στα θησαυροφυλάκιά τους.
Τώρα, η Λάιστερ, που απολαμβάνει μια αναβίωση εδώ και καιρό, βρίσκεται ξανά στο προσκήνιο, ως μία από τους περισσότερους από 40 γυναίκες καλλιτέχνιδες που εργάστηκαν στις Κάτω Χώρες κατά την μπαρόκ περίοδο και παρουσιάζονται σε μια νέα έκθεση. Η έκθεση «Αξέχαστες: Γυναίκες Καλλιτέχνιδες από την Αμβέρσα στο Άμστερνταμ, 1600-1750» άνοιξε τον μήνα αυτό στο Μουσείο Καλών Τεχνών της Γάνδης (MSK), μετά από μια προηγούμενη παρουσίαση στην Ουάσινγκτον DC. Η έκθεση επιδιώκει να αποκαταστήσει τη θέση των γυναικών σε μία από τις πιο επαινετές περιόδους της ιστορίας της τέχνης, γνωστής κυρίως για έργα των Ρέμπραντ βαν Ράιν, Γιοχάνες Βερμέερ και Άντονι βαν Ντάικ. Όπως αναφέρει το MSK στο σύνθημά του: «Και οι παλιοί δάσκαλοι ήταν γυναίκες».
Η συν-επιμελήτρια Φρεντερίκα βαν Νταμ δήλωσε ότι η έκθεση προσκαλεί τους επισκέπτες να αναρωτηθούν «γιατί δεν έχουμε δει ποτέ έργα από γυναίκες; Γιατί κανείς δεν το έχει αμφισβητήσει αυτό;». Ο κατάλογος αναφέρει 179 γυναίκες που δραστηριοποιήθηκαν στην καλλιτεχνική οικονομία των Κάτω Χωρών, οι οποίες αντιστοιχούν στη σημερινή Ολλανδία και τη Φλάνδρα, στη βόρεια Βέλγιο. Πολλές από αυτές ήταν διάσημες κατά τη διάρκεια της ζωής τους. Οι νεκρές φύσεις της Μαρίας φαν Όοστερβίικ κοσμούσαν παλάτια σε όλη την Ευρώπη. Το 1697, ο Ρώσος τσάρος Πέτρος Α’ επισκέφτηκε το σπίτι της Γιοχάνα Κέρτεν στο Άμστερνταμ, η οποία ειδικευόταν στην κοπτική χαρτιού – μια τέχνη που βρισκόταν στην τομή της ζωγραφικής, της καλλιγραφίας και της γλυπτικής. Η Κέρτεν πληρωνόταν αδρά για τα ταλέντα της: ένα έργο από «υφασμένο μετάξι με ρουστίκ τρόπο» που έκανε για την αυτοκράτειρα της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας εκτιμάται ότι της απέφερε περισσότερα από διπλάσια χρήματα από όσα έλαβε ο Ρέμπραντ για το «Η Νυχτερινή Περίπολος».
Η έκθεση αποτελεί μέρος της αυξανόμενης επανεξερεύνησης γυναικών που έλειπαν για πολύ καιρό από τους τόμους της ιστορίας της τέχνης, από την Ιταλίδα μπαρόκ καλλιτέχνιδα Αρτεμίζια Τζεντίλεσκι και την σχεδόν σύγχρονή της από τις νότιες Κάτω Χώρες, Μιχαηλίνα Βωτιέ, μέχρι τη Βελγίδα μοντερνίστρια Μαρτ Ντονά και την Αμερικανίδα ιμπρεσιονίστρια Μαίρη Κασάτ. Οι γυναίκες εκδιώχθηκαν από την ιστορία τον 19ο αιώνα, όταν η ιστορία της τέχνης έγινε ακαδημαϊκό πεδίο. Οι ιστορικοί τέχνης, κυρίως άνδρες, «αποφάσιζαν τι ήταν καλή τέχνη, τι άξιζε να γραφτεί», είπε η βαν Νταμ. Όταν οι γυναίκες είχαν έναν μικρό ρόλο, θεωρούνταν μιμητές. Αυτή η μοίρα επιφύλαξε και την Ρέιτσελ Ρούις. Αν και οι συλλέκτες αναζητούσαν από καιρό τις ανθοσυνθέσεις της – που εκτιμήθηκαν για την εκπληκτική προσοχή στη λεπτομέρεια και τις εκλεπτυσμένες πινελιές – οι μελετητές απέρριψαν το έργο της ως παράγωγο.
Ο 19ος αιώνας ήταν επίσης η εποχή που η ζωγραφική έγινε η κορυφή του μουσείου τέχνης, επισκιάζοντας τις εφαρμοσμένες τέχνες στις οποίες οι γυναίκες διέπρεπαν, όπως η κοπτική χαρτιού, η καλλιγραφία και η δαντελοποιία. Στην πρώιμη νεότερη εποχή, η δαντέλα είχε αστρονομικές τιμές, αν και οι φτωχότερες γυναίκες, οι μοναχές και τα ορφανά κορίτσια που έφτιαχναν τα περίτεχνα βεντάλια, τα πέπλα, τις ποδιές και τα επιτραπέζια σκεύη κέρδιζαν ελάχιστα. Αυτές οι καλλιτέχνιδες παρέμειναν ανώνυμες στη ζωή τους, υπογράφοντας με ένα «Χ» στα σύγχρονα αρχεία.
Πολλές γυναίκες καλλιτέχνιδες θα παραμείνουν χαμένες στην ιστορία, αλλά κάποιες ανακαλύπτονται. Η ζωγράφος Κατρίνα Τιέλινγκ είχε ξεχαστεί σχεδόν εντελώς μέχρι το 2025, όταν μια Ολλανδή ιστορικός τέχνης επανεξέτασε έργα που για καιρό αποδίδονταν στον αδελφό της, Λόντεβικ, και κατέληξε ότι στην πραγματικότητα είχαν την υπογραφή «CT». Η έκθεση περιλαμβάνει τη ρουστίκ σκηνή της Κατρίνα Τιέλινγκ με δύο βοσκοπούλες να ξεκουράζονται δίπλα σε ένα κοπάδι αγελάδων, ένα σπάνιο παράδειγμα ιταλικής τοπιογραφίας από γυναίκα.
Η έκθεση παρουσιάζει επίσης ορισμένες από τις συγκλονιστικές και αντισυμβατικές αποφάσεις ζωής γυναικών. Η Λουίζα Ολλανδική ασπάστηκε τον Καθολικισμό και εισήλθε σε μοναστήρι. Ως κόρη εξόριστης βασιλικής οικογένειας, η Ολλανδική είχε μια χρυσή παιδική ηλικία στη Χάγη, αναδεικνυόμενη σε ταλαντούχα ζωγράφο πορτρέτων φίλων και οικογένειας. Ωστόσο, το 1657, εγκατέλειψε την άνετη ζωή της πριγκίπισσας για να γίνει Γαλλίδα Βενεδικτίνη μοναχή, αντί να παντρευτεί τον ανιψιό της, όπως επιθυμούσε η οικογένειά της. Στο μοναστήρι, στράφηκε σε θρησκευτικές σκηνές, αν και πολλές δεν επέζησαν της Γαλλικής Επανάστασης. Η έκθεση παρουσιάζει αυτοπορτρέτα της Ολλανδικής και στις δύο φάσεις της ζωής της. Στο πρώτο, είναι ψύχραιμη και επιβλητική, στολισμένη με πλούσια μεταξωτά και ένα μεγάλο καπέλο με κορδέλες. Σε ένα μεταγενέστερο έργο, προκαλεί μια αυστηρή εντύπωση, φορώντας έναν σταυρό και ντυμένη με μια μαύρη και λευκή –αλλά ακόμα λαμπερή– μοναστική ενδυμασία.
Η βαν Νταμ ελπίζει να δει περισσότερη έρευνα για γυναίκες καλλιτέχνιδες και προσπάθειες να γίνει το έργο τους προσβάσιμο. Μέσω αυτής της έκθεσης, είπε, «αποκτά κανείς μια εντύπωση για το πόσο πολύτιμες ήταν για την οικονομική και καλλιτεχνική άνθηση της εποχής».
