Η Ευρώπη βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι, αντιμέτωπη με μια ριζική αλλαγή στον παγκόσμιο χάρτη, μια αλλαγή που επιταχύνθηκε από την πανδημία Covid-19 και την αποδυνάμωση της μέχρι πρότινος ισχυρής θέσης των ΗΠΑ. Ο Βούλγαρος πολιτικός επιστήμονας Ivan Krastev, γνωστός για τις αναλύσεις του σχετικά με την ευρωπαϊκή κρίση, τονίζει ότι η «ψευδαίσθηση» του κόσμου όπως τον ξέραμε έχει σβήσει. Η Ευρώπη, άλλοτε πυλώνας της παγκόσμιας τάξης, χάνει την επιρροή της, καθώς οι ΗΠΑ, οι Κίνα και ακόμη και οι Ρώσοι, την βλέπουν να υποχωρεί από τα κέντρα λήψης αποφάσεων.
Η κατάσταση αυτή, σε συνδυασμό με εσωτερικές ευρωπαϊκές εντάσεις, δημιουργεί ένα αίσθημα μελαγχολίας. Ο Krastev παρομοιάζει αυτή τη μελαγχολία με την «ίλιγγο» που περιγράφει ο Milan Kundera: όχι ο φόβος της πτώσης, αλλά η επιθυμία για πήδημα. Η Ευρώπη, στην προσπάθειά της να διαχειριστεί την αναταραχή, τείνει να σκέφτεται με όρους «αρχιτεκτονικής» – τι νέο θα χτιστεί. Ωστόσο, η πραγματικότητα επιβάλλει την προσαρμογή και την εκμετάλλευση των ευκαιριών, κάτι που η Ευρώπη, παραδοσιακά, δεν έχει κάνει ποτέ καλά.
Η αποχώρηση των ΗΠΑ από τον παγκόσμιο ηγετικό ρόλο, όπως τον γνωρίζαμε, δεν είναι ένα νέο φαινόμενο που ξεκίνησε με τον Donald Trump. Η αλλαγή αυτή, τροφοδοτούμενη και από τον πόλεμο στην Ουκρανία, επαναφέρει μια «Ευρώπη του Ψυχρού Πολέμου», αλλά χωρίς τη σταθερότητα της εποχής εκείνης. Οι ΗΠΑ πλέον αντιμετωπίζουν την Ευρώπη όπως παλαιότερα τη Λατινική Αμερική: αναζητούν πολιτικούς συμμάχους, αλλά όχι πλέον ως προτεραιότητα. Αυτή η νέα πραγματικότητα, σε συνδυασμό με τις δημογραφικές αλλαγές στις ΗΠΑ, αναδιαμορφώνει δραματικά την Ευρώπη.
Η Ευρώπη, θύμα υπερβολικής αισιοδοξίας για το μέλλον, κινδυνεύει τώρα να γίνει θύμα υπερβολικής απαισιοδοξίας. Η έλλειψη οράματος για το μέλλον, η αίσθηση του «τέλους του χρόνου» και η άνθιση της «αποκαλυπτικής φαντασίας» τόσο στην Αριστερά (κλιματική κρίση) όσο και στη Δεξιά (μετανάστευση, δημογραφία), οδηγούν σε πολιτική πόλωση και συρρίκνωση του χώρου για συμβιβασμό.
Στην προσπάθειά της να προσαρμοστεί, η Ευρώπη καλείται να αφήσει πίσω την άμυνα ενός status quo που δεν υπάρχει πια. Η επικέντρωση σε αυτό που χάνεται, αντί στις ευκαιρίες που μπορούν να κερδηθούν, δημιουργεί μια αίσθηση μαλθακότητας. Ο Krastev τονίζει ότι ο επόμενος δεκαετία θα χαρακτηρίζεται από εντατικές ψυχολογικές ανακατατάξεις, με τις μεσαίες δυνάμεις (Ινδία, Τουρκία, Βραζιλία) να είναι οι πιο δραστήριες, προσπαθώντας να αναδειχθούν σε παγκόσμιους παίκτες.
Η σχέση με την Κίνα αποτελεί ένα ακόμη μείζον ζήτημα. Ο «σοκ της Κίνας» για χώρες όπως η Γερμανία είναι πιο μετασχηματιστικό από το αμερικανικό σοκ, καθώς αφορά την βιομηχανική ταυτότητα. Η Ευρώπη, που κάποτε πόνταρε στην ελεύθερη παγκοσμιοποίηση, αντιμετωπίζει το δίλημμα της εφεύρεσης τεχνολογικών πρωταθλητών ή της προστασίας της βιομηχανικής της βάσης. Η Κίνα, με τη ρητορική περί «ιστορικών μετατοπίσεων», και η Ρωσία, με την επιθετικότητα, δείχνουν το δρόμο για μια νέα εποχή.
Συμπερασματικά, η Ευρώπη βρίσκεται μπροστά σε μια μεγάλη επανεκπαίδευση. Η ικανότητα για αυτοδιόρθωση και προσαρμογή είναι η κλειδί για την επιβίωση σε ένα κόσμο που χαρακτηρίζεται από αυξανόμενη αβεβαιότητα και αποσύνθεση.
