Πολλοί επιστήμονες επιλέγουν να μην αποκαλύψουν τους λόγους πίσω από την επιστροφή τους στην Κίνα. Η σιωπή τους συχνά οφείλεται σε πολιτικούς ή άλλους μη επιστημονικούς παράγοντες, οι οποίοι τους καθιστούν συγκρατημένους σχετικά με τις εμπειρίες τους. Ωστόσο, ο καθηγητής Zhang Kai αποτελεί μια αξιοσημείωτη εξαίρεση.
Ο Zhang, μετά από πολυετή εργασία στο Cambridge της Αγγλίας και στο Πανεπιστήμιο Yale των Ηνωμένων Πολιτειών, θεωρείται ένας από τους κορυφαίους και πιο επιδραστικούς επιστήμονες στον τομέα της κρυο-ηλεκτρονικής μικροσκοπίας (cryo-EM) παγκοσμίως, έχοντας παράλληλα φιλόδοξα μελλοντικά σχέδια. “Η πρώτη φορά που πραγματικά άρχισα να σκέφτομαι ‘πρέπει να επιστρέψω στην Κίνα;’ ήταν όταν ένας πολύ καλός υποψήφιος διδάκτορας στο εργαστήριό μου δεν μπορούσε να επιστρέψει στις ΗΠΑ λόγω της απαγόρευσης 10043 και αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τις σπουδές του,” δήλωσε ο Zhang σε email του προς την εφημερίδα South China Morning Post.
Η απαγόρευση 10043, μια διαταγή που υπεγράφη από την κυβέρνηση του Donald Trump τον Μάιο του 2020, επιτρέπει στους υπαλλήλους θεωρήσεων των ΗΠΑ να αρνούνται την έκδοση φοιτητικών/ακαδημαϊκών θεωρήσεων, με βάση τον τομέα σπουδών, την ευαισθησία του πανεπιστημίου προέλευσης και την πιθανή χρηματοδότηση από την κινεζική κυβέρνηση. Κυρίως, οι φοιτητές που αποφοιτούσαν από κινεζικά πανεπιστήμια, καθώς και όσοι είχαν σπουδές σε στρατιωτικούς και αμυντικούς τομείς ή συνδέονταν με συγκεκριμένα ιδρύματα, επηρεάστηκαν αρνητικά.
“Αυτό ήταν το έναυσμα που με έκανε να συνειδητοποιήσω για πρώτη φορά ότι η εκπαίδευση νέων ανθρώπων είναι μερικές φορές πιο δύσκολη από τη συγγραφή ενός καλού άρθρου. Μετά από αυτό, άρχισα να επανεξετάζω πού θα έπρεπε να κάνω την έρευνά μου στο μέλλον, ώστε να μπορέσω να εκπληρώσω τα όνειρά μου και να δώσω σε περισσότερους νέους ανθρώπους την ευκαιρία να αναπτυχθούν σε ένα μακροπρόθεσμο, σταθερό περιβάλλον.”
Πριν από τη θέση του καθηγητή στο Yale, ο Zhang εργάστηκε για πολλά χρόνια στο MRC Laboratory of Molecular Biology στο Cambridge, ένα κέντρο αναγνωρισμένο ως ένα από τα σημαντικότερα για τη σύγχρονη μοριακή και δομική βιολογία. Το MRC-LMB είναι η γενέτειρα διαφόρων τεχνικών δομικής κυτταρικής ανάλυσης, συμπεριλαμβανομένης της διπλής έλικας του DNA, της πρωτεϊνικής κρυσταλλογραφίας ακτίνων Χ, της δομής του ριβοσώματος και της cryo-EM.
Ο Zhang έχει αφιερώσει 20 χρόνια στην cryo-EM, αφού την γνώρισε κατά τη διάρκεια των μεταπτυχιακών του σπουδών στην Κίνα. Στη συνέχεια, δημοσίευσε αρκετές εξαιρετικές εργασίες στο MRC-LMB και στο Yale. Ο στόχος του, όπως ανέφερε, ήταν “να δει τα μιτοχόνδρια σε ατομικό επίπεδο” – να χρησιμοποιήσει την cryo-EM για να προχωρήσει στο ενδοκυτταρικό, in situ, πολυ-κλιμακωτό, δυναμικό επίπεδο και να κατανοήσει πώς λειτουργούν οι βιολογικές διεργασίες στα κύτταρα. Ο Zhang εξέφρασε την ελπίδα του να συνδυάσει περαιτέρω την τεχνητή νοημοσύνη, την υψηλής απόδοσης υπολογιστική ισχύ, τα μεγάλης κλίμακας μοντέλα ασθενειών και τις πλατφόρμες ανάπτυξης φαρμάκων για να κατανοήσει τη ζωή και τις ασθένειες σε ατομική κλίμακα.
Ο Zhang δήλωσε ότι οι ευκαιρίες για τέτοια μεγάλα και απαιτητικά σε πόρους έργα στις ΗΠΑ ήταν σπάνιες, και ακόμη και αν υπήρχαν, ήταν απίθανο ένας Κινέζος επιστήμονας να αναλάβει την ηγεσία. Σε συνέντευξή του στην China Science Daily τον προηγούμενο μήνα, ανέφερε ότι ήταν “αδύνατο για έναν Κινέζο ακαδημαϊκό να αναλάβει την ηγεσία” στο έργο του. “Αυτό δεν σημαίνει ότι οι Κινέζοι ακαδημαϊκοί στις ΗΠΑ δεν έχουν ευκαιρίες… Αλλά για μεγάλα ερευνητικά έργα που απαιτούν μακροπρόθεσμη, μεγάλης κλίμακας επένδυση πόρων και εκτείνονται σε πολλαπλούς κλάδους και ιδρύματα, είναι συχνά πιο δύσκολο για τους Κινέζους ακαδημαϊκούς να θεωρούνται φυσικά ως ‘το καλύτερο άτομο για να ηγηθεί αυτού’,” δήλωσε. “Αυτού του είδους η δυσκολία συχνά δεν πηγάζει από ένα συγκεκριμένο άτομο, ούτε απαραίτητα προκύπτει από μια συγκεκριμένη πολιτική· μάλλον, μοιάζει με μια μακροχρόνια πραγματικότητα που δεν μπορεί εύκολα να διατυπωθεί.”
Τα τελευταία χρόνια, η ευαισθησία της αμερικανικής κοινωνίας και της ακαδημαϊκής κοινότητας προς τους ακαδημαϊκούς κινεζικής καταγωγής έχει αυξηθεί, και ο Zhang δήλωσε ότι αντιλαμβανόταν βαθιά τις αλλαγές στην ατμόσφαιρα της έρευνας στις ΗΠΑ. Το 2019, ο Zhang είχε αναφέρει ότι πολλοί μη ακαδημαϊκοί παράγοντες επηρέασαν την αρχική ανάπτυξη του εργαστηρίου του στο Yale. “Το αβέβαιο πολιτικό περιβάλλον στις Ηνωμένες Πολιτείες αναπόφευκτα επηρεάζει ακαδημαϊκούς σαν εμένα από τέτοια υπόβαθρα με πολλούς μη ακαδημαϊκούς παράγοντες· αυτό δεν είναι μια πιθανότητα, αλλά ένα σαφές σήμα του τρέχοντος ευρύτερου πλαισίου.”
Ήδη από το 2023, σχεδίαζε να επιστρέψει στην Κίνα το καλοκαίρι για να επισκεφθεί πανεπιστήμια, αλλά προβλήματα με την έκδοση βίζας καθυστέρησαν το ταξίδι του για περισσότερο από ένα χρόνο. Μόνο το καλοκαίρι του 2024 μπόρεσε να επικοινωνήσει πρόσωπο με πρόσωπο με ηγέτες και συναδέλφους στο Πανεπιστήμιο Επιστημών και Τεχνολογίας της Κίνας (USTC), μια ανταλλαγή που του άφησε βαθιά εντύπωση.
“Δεν επέλεξα την Κίνα επειδή ήθελα να ‘φύγω από τις ΗΠΑ’, αλλά επειδή ήθελα να πάω σε ένα μέρος όπου οι επιστημονικές μου φιλοδοξίες ήταν πιο πιθανό να πραγματοποιηθούν, και εκείνη τη στιγμή ένιωθα ότι το USTC ήταν η καλύτερη επιλογή,” δήλωσε ο Zhang. Στα μάτια του, το USTC ήταν το ίδρυμα που ήταν πιο πιθανό να πραγματοποιήσει τις ακαδημαϊκές του φιλοδοξίες. Το πρώτο εξάμηνο του 2025, αποφάσισε να ενταχθεί στο πανεπιστήμιο πλήρους απασχόλησης. Ξεκίνησε εκεί τον Ιανουάριο. “Προσωπικά, αν έχω την ευκαιρία, θα ήθελα να μπορώ να αναλάβω την ηγεσία σε αυτό που πραγματικά θέλω να κάνω στην Κίνα, αλλά αν αυτό αφορά στρατηγικά εθνικά συμφέροντα, θα ήθελα να συνεισφέρω στην Κίνα,” δήλωσε ο Zhang.
