Στον αέρα της Νέας Υόρκης, ανάμεσα σε λεπτές ακίδες και κομψές αιχμές, αναδύεται ένας όγκος που θυμίζει βουνό. Ογκώδης και επιβλητικός, μοιάζει με στοίβα από ουρανοξύστες δεμένους μαζί, δημιουργώντας μια σκοτεινή, απειλητική μάζα. Από ορισμένες γωνίες, σχηματίζει τη σιλουέτα ενός γιγαντιαίου μπαρ-γραφήματος, ενώ από άλλες, μοιάζει με φέρετρο έτοιμο να καταπιεί το τρεμάμενο στο σκιά του Chrysler Building. Πρόκειται για τον «τελικό αντίπαλο» της Νέας Υόρκης, ένα σιδερένιο, χάλκινο τέρας που πλέον δεσπόζει στην πόλη με μια ωμή αυθάδεια.
Αναμενόμενα, αυτό είναι το νέο παγκόσμιο αρχηγείο της JP Morgan, της μεγαλύτερης τράπεζας στον κόσμο. Η τράπεζα διαθέτει κεφαλαιοποίηση 855 δισεκατομμυρίων δολαρίων, ποσό που υπερβαίνει το άθροισμα των Bank of America, Wells Fargo και Citigroup, και φαίνεται σαν να τις έχει καταπιεί όλες μέσα στο φιμέ γυάλινο περίβλημά της. Πέρυσι, για πρώτη φορά, κατέγραψε κέρδη άνω του 1 δισεκατομμυρίου δολαρίων την εβδομάδα. Ο πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος, Jamie Dimon, συχνά καυχιέται για τον «ισολογισμό φρουρίου» της τράπεζας, και τώρα έχει μια πραγματική φρουριακή έδρα, χτισμένη με κόστος, όπως αποκάλυψε κατά τα εγκαίνια, περίπου 4 δισεκατομμύρια δολάρια. Ο Dimon έχει σίγουρα αφήσει το αποτύπωμά του – θα ήταν δύσκολο να σχεδιαστεί ένα πιο απειλητικό κτίριο.
Αυτό το γιγαντιαίο οικοδόμημα, δημιούργημα της Foster+Partners με επικεφαλής τον 90χρονο Norman Foster, είναι μια μηχανή που έχει ως στόχο να συντρίψει το υβριδικό μοντέλο εργασίας μια για πάντα. Ο Foster, έμπειρος στην κατασκευή πολυτελών κεντρικών γραφείων τραπεζών, σχεδίασε το HSBC tower στο Χονγκ Κονγκ, το οποίο το 1986 ήταν το πιο ακριβό κτίριο παγκοσμίως. Σε σύγκριση, ο πύργος της JP Morgan μοιάζει σαν να χρησιμοποιεί ένα χάλκινο μπουλντόζα για να λιώσει ένα μπιζέλι.
Η ποσότητα χάλυβα που χρησιμοποιήθηκε, 95.000 τόνοι, είναι εξωφρενική για ένα κτίριο μόλις 60 ορόφων και ύψους 423 μέτρων – δηλαδή, τους μισούς ορόφους που θα περιμέναμε από έναν τέτοιο κολοσσό. Χρησιμοποιεί 60% περισσότερο χάλυβα από το Empire State Building, το οποίο είναι ψηλότερο και διαθέτει μεγαλύτερη επιφάνεια. Ένας μηχανικός υπολόγισε ότι αν ο χάλυβας αυτός απλωθεί σε μια ταινία πλάτους 30 χιλιοστών και πάχους 5 χιλιοστών, θα μπορούσε να τυλίξει τον κόσμο δύο φορές – ένα ταιριαστό σύμβολο της παγκόσμιας κυριαρχίας της τράπεζας.
Αν το κτίριο αποτελεί μια επιθετική προσβολή στον ορίζοντα, είναι εξίσου δεσποτικό και στο επίπεδο του δρόμου. Ξεπηδά από το πεζοδρόμιο με τερατώδεις συστάδες από χαλύβδινες κολώνες που απλώνονται σε κάθε γωνία, αγκαλιάζοντας τη βάση του πύργου σαν δάχτυλα βαμπίρ. Σχεδιασμένες να αποφύγουν τις γραμμές του τρένου από κάτω, οι κολώνες ανοίγουν για να στηρίξουν την πρησμένη μάζα του κτιρίου πάνω από ιδιωτικούς «δημόσιους χώρους», όπου ρηχά σκαλοπάτια και γλάστρες μοιάζουν να αποτρέπουν την παραμονή. Στη δυτική πλευρά, στη Madison Avenue, το κτίριο υποδέχεται τον δρόμο με μια αφύσικη βραχώδη όψη από λαξευμένους γρανιτένιους ογκόλιθους. Το έργο τέχνης της Maya Lin, με την εντυπωσιακή ικανότητα να κάνει την πραγματική πέτρα να μοιάζει με σκηνικό από φαιμπεργκλας, ολοκληρώνεται με κομματάκια βρύων που προσκολλώνται στις ρωγμές.
Στην άλλη πλευρά του τετραγώνου, κατά μήκος της Park Avenue, οι φύλακες ασφαλείας επιτρέπουν μια ματιά μέσα από τα παράθυρα, όπου θαυμάζει κανείς μια αμερικανική σημαία που κρέμεται από έναν χάλκινο ιστό ύψους 12 μέτρων στην κορυφή μιας σκάλας στο λόμπι. Εκεί, σε μια άλλη σουρεαλιστική ανατροπή, κυματίζει σε τεχνητό εσωτερικό άνεμο. Είναι ένα σπάνιο έργο τέχνης του ίδιου του Lord Foster, ο οποίος σκόπευε η κίνηση της σημαίας να αντικατοπτρίζει τις καιρικές συνθήκες έξω. Την ήρεμη, άπνοη μέρα της επίσκεψής μου, κυμάτιζε με ζωηρό ρυθμό. Σε αυτήν την «πόλη μέσα στην πόλη», η JP Morgan καθορίζει τον καιρό που θέλει.
Στο εσωτερικό, τα πάντα είναι κολοσσιαία. Μεγάλες τοίχοι από αυλακωτό τραβερτίνη, προερχόμενο από ένα μοναδικό λατομείο στην Ιταλία, υψώνονται μέσα στο λόμπι των 24 μέτρων, πλαισιώνοντας μια μεγαλοπρεπή σκάλα τραβερτίνης, με φόντο δύο τεράστιους πίνακες του Gerhard Richter. Τεράστιες τράπεζες ανελκυστήρων μεταφέρουν τους 10.000 εργαζόμενους σε έναν κάθετο κόσμο ευεξίας γραφείων, με 19 εστιατόρια, κομμωτήριο, αίθουσες διαλογισμού, γυμναστήριο, ιατρικό κέντρο και μια παμπ. Οι όροφοι γραφείων χωρίς κολώνες είναι εξοπλισμένοι με φωτισμό που προσαρμόζεται στους κιρκάδιους ρυθμούς, δημιουργώντας ένα προσεκτικά βαθμονομημένο περιβάλλον, αποκομμένο από τον εξωτερικό κόσμο, όπως ένα καζίνο του Λας Βέγκας, με την ελπίδα ότι οι εργαζόμενοι δεν θα αφήνουν ποτέ τα γραφεία τους. Ο Dimon είναι σοβαρός σχετικά με την επιστροφή όλων στο γραφείο πλήρους απασχόλησης, παρά τις εκκλήσεις του προσωπικού του. Αυτή είναι η μηχανή του για να συντρίψει το κίνημα της υβριδικής εργασίας μια για πάντα.
Οι ύψη των ταβανιών μπορεί να είναι εντυπωσιακά (προσθέτοντας πολλούς κυβικούς όγκους αέρα για θέρμανση και ψύξη), αλλά όταν μια εικόνα των νέων trading floors δημοσιεύτηκε στα social media, η κατακραυγή ήταν άμεση. Έγιναν συγκρίσεις με εργοστάσια εκτροφής κοτόπουλων, κινέζικα εργαστήρια ιδρώτα, και τους κλειστούς χώρους γραφείων της δεκαετίας του ’50 που οι open-plan διατάξεις υποτίθεται ότι καταργούν. Μια εμφανής χαλύβδινη δοκός σε σχήμα ζιγκ-ζαγκ στον χώρο υπονομεύει ελαφρώς τους ισχυρισμούς για «χωρίς κολώνες» και εγείρει ερωτήματα σχετικά με τη δομική λογική του κτιρίου. Ένας μηχανικός που μελέτησε τα σχέδια σημειώνει ότι η προσθήκη μερικών ακόμη κολώνων και η μείωση των ανοιγμάτων κατά μερικά μέτρα θα μπορούσε να μειώσει το ανθρακικό αποτύπωμα του κτιρίου κατά 20-30%. Όμως, τότε ο Foster και ο Dimon δεν θα είχαν πετύχει την ηρωική, «πρωτεϊνούχα» χαλύβδινη κατασκευή που τόσο επιθυμούσαν, να διασχίζει το κτίριο σε μνημειώδη «V».
Πέρα από τη δομική επίδειξη δύναμης, οι κατασκευαστές ήθελαν να εντείνουν και το θέαμα τη νύχτα. Κάθε βράδυ, από μίλια μακριά, οι Νεοϋορκέζοι μπορούν να κοιτούν με δέος και τρόμο καθώς η κορυφή του πύργου μεταμορφώνεται σε ένα λαμπερό στέμμα, γεμάτο αστραφτερά φώτα που ανεβαίνουν στην πρόσοψη σαν ένα υπερμεγέθες ποτήρι σαμπάνιας. Είναι έργο του Leo Villareal, που πρόσφατα φωταγώγησε τις γέφυρες του Τάμεση. Μερικές φορές, το παλλόμενο σχήμα διαμαντιού προσδίδει μια ακαταμάχητη αίσθηση του «Ματιού του Σάουρον». Άλλες στιγμές, μοιάζει να μετατρέπεται σε μια παλλόμενη γυναικεία κοιλότητα.
Πέρα από την «στολισμένη» κορυφή, αυτό που κάνει την υπερβολική πολυτέλεια του πύργου τόσο ενοχλητική είναι ότι κατεδαφίστηκε άσκοπα ένα απόλυτα λειτουργικό κτίριο γραφείων. Τα 52 ορόφων Union Carbide headquarters, χτισμένο το 1960 ως ένα αναγνωρισμένο έργο της Natalie de Bois για την SOM, στεκόταν ως ένα κομψό, Miesian μονόλιθος. Είχε μάλιστα υποστεί πλήρη ανακαίνιση και περιβαλλοντική αναβάθμιση το 2012 – κάτι που η JP Morgan διαφήμιζε τότε ως «τη μεγαλύτερη πράσινη ανακαίνιση κτιρίου κεντρικών γραφείων στον κόσμο». Μόλις επτά χρόνια αργότερα, στα χέρια της ίδιας αδίστακτης τράπεζας, έγινε το ψηλότερο κτίριο που κατεδαφίστηκε ποτέ σκόπιμα. Για να αντικατασταθεί από κάτι σχεδόν διπλάσιο σε ύψος, αλλά με μόλις οκτώ επιπλέον ορόφους.
Ο λόγος που συνέβη αυτό, πέρα από το εγώ και την απληστία, οφείλεται σε μια αλλαγή ζωνών το 2017. Υπήρχε αυξανόμενος φόβος μεταξύ των ιδιοκτητών ακινήτων στην Ανατολική Midtown ότι η περιοχή έχανε τη λάμψη της ως η κορυφαία επιχειρηματική διεύθυνση στον κόσμο. Οι ενοικιαστές γραφείων συρρέαν δυτικά, στους λαμπερούς νέους ουρανοξύστες του Hudson Yards, σε αυτό που είναι γνωστό, στην ορολογία των ακινήτων, ως «φυγή προς την ποιότητα». Η λύση της πόλης, σε μια κοντόφθαλμη πράξη αυτοκαταστροφής, ήταν να επιτρέψει στη Midtown να διαμορφωθεί μετά την άψυχη εταιρική ερημιά του Hudson Yards. Θεσπίστηκαν κίνητρα για την ενθάρρυνση της κατεδάφισης, συμπεριλαμβανομένης της πώλησης αχρησιμοποίητων «αεροπορικών δικαιωμάτων» από διατηρητέα κτίρια εντός της περιοχής των 78 τετραγώνων. Αυτό σημαίνει ότι ιστορικές κατασκευές που δεν αξιοποιούσαν τον μέγιστο όγκο που επιτρεπόταν στα οικόπεδά τους, θα μπορούσαν να πωλήσουν την αχρησιμοποίητη δυναμικότητά τους σε άλλους. Η JP Morgan απέκτησε 65.000 τετραγωνικά μέτρα αεροπορικών δικαιωμάτων από τον σταθμό Grand Central, και 5.000 τετραγωνικά μέτρα από την κοντινή εκκλησία St Bartholomew’s, επιτρέποντάς της να αυξήσει το μέγεθός της πολύ πέρα από τα συνηθισμένα όρια.
Αυτό που λίγοι θα μπορούσαν να προβλέψουν είναι η σωρευτική επίδραση που θα είχε η απελευθέρωση αυτής της κλίμακας ανάπτυξης. Ο πύργος της JP Morgan δεν είναι μεμονωμένο περιστατικό, αλλά απλώς ο πρώτος μιας ολόκληρης νέας γενιάς στεροειδών υπερ-υψηλών κτιρίων. Ένας ακόμη μεγαλύτερος πύργος ύψους 487 μέτρων και 62 ορόφων έλαβε πρόσφατα άδεια στην 350 Park Avenue, επίσης σχεδιασμένος από τη Foster+Partners, ως μια άλλη ομάδα πύργων δεμένων μαζί, με την όψη μιας προσφοράς χονδρικής. Η SOM κέρδισε άδεια για ένα παρόμοιο τέρας στα 175 Park Avenue, που αναμένεται να διαπεράσει το έδαφος με περισσότερα «φαναρια» κολώνων που συγκλίνουν σε ένα σημείο. Αυτό το τμήμα της Midtown θα μοιάζει σύντομα με μια συγκέντρωση φουσκωμένων τραπεζιτών στριμωγμένων σε στιλέτα, ρίχνοντας ολοένα και μακρύτερες σκιές στα φαράγγια του Μανχάταν και εξαφανίζοντας τη θέα στις αγαπημένες κορυφές της πόλης, ενώ θα συντρίβουν από κάτω μια γενιά όμορφων, χρήσιμων κτιρίων.
Από απόσταση, απέναντι από τον ωκεανό, μπορεί να σας αφορά λίγο η τύχη της Νέας Υόρκης. Είναι ένα μέρος που διαμορφώνεται εδώ και καιρό από τις δυνάμεις του ανεξέλεγκτου κεφαλαίου, όπου η μορφή ακολουθεί τα οικονομικά και οι γαιοκτήμονες έχουν το δικαίωμα να χτίζουν «όπως τους επιτρέπεται», αδιαφορώντας για τους πολίτες. Αλλά ο χάλκινος γίγαντας του Foster είναι ένας πρόλογος για ό,τι μπορεί σύντομα να έρθει στο Λονδίνο, σε ακόμη μεγαλύτερη κλίμακα. Την περασμένη εβδομάδα, η JP Morgan ανακοίνωσε ότι θα ξεκινήσει εργασίες για ένα ευρωπαϊκό αρχηγείο 280.000 τετραγωνικών μέτρων στο Canary Wharf – μακράν το μεγαλύτερο κτίριο γραφείων στην πρωτεύουσα, με περισσότερο χώρο από το Shard, το Gherkin και το Walkie-Talkie μαζί. Ο σχεδιασμός, επίσης από τη Foster+Partners, έχει δοκιμαστεί μόνο με μια ματιά σε μια γωνιά στο επίπεδο του εδάφους, δείχνοντας μερικές κυρτές χάλκινες πτέρυγες που αγκαλιάζουν έναν διογκωμένο γυάλινο κύλινδρο. Ετοιμαστείτε για ό,τι βρίσκεται εκτός πλάνου.
