Η διεθνής κοινότητα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της υγείας παρακολουθεί με ανησυχία τις νέες διμερείς συμφωνίες υγείας που προτείνουν οι Ηνωμένες Πολιτείες σε αναπτυσσόμενες χώρες, κυρίως στην Αφρική. Μετά την αιφνίδια αναστολή της παγκόσμιας βοήθειας για την υγεία στα τέλη του 2025, η οποία προέβλεψε την αύξηση των θανάτων κατά 700.000 ετησίως, κυρίως παιδιών, η Ουάσινγκτον φαίνεται να επιδιώκει νέες μορφές συνεργασίας, οι οποίες όμως πυροδοτούν αντιδράσεις.
Κριτικοί χαρακτηρίζουν τις συμφωνίες αυτές ως “εκμετάλλευση“, καθώς, πέρα από την παροχή δεδομένων υγείας, ζητούνται και πρόσβαση σε ορυκτά των αφρικανικών χωρών. Τουλάχιστον δύο χώρες, η Ζιμπάμπουε και η Ζάμπια, που βρίσκονται σε δεινή θέση και έχουν μεγάλη ανάγκη για βοήθεια, έχουν εκφράσει την αντίθεσή τους σε τέτοιους όρους.
Η Ζιμπάμπουε, σύμφωνα με διαρροές εγγράφων, απέρριψε πρόταση ύψους άνω των 300 εκατομμυρίων δολαρίων, θεωρώντας τις διαπραγματεύσεις “άνισες”, καθώς η συμφωνία προέβλεπε την παροχή ευαίσθητων δεδομένων υγείας. Παράλληλα, η Ζάμπια, γειτονική χώρα, ενώ ανακοίνωσε δημόσια χρηματοδότηση 1 δισεκατομμυρίου δολαρίων, εξέφρασε την αντίθεσή της σε “προβληματικές” ρήτρες που αφορούσαν την πρόσβαση στα ορυκτά της χώρας, ζητώντας επανεξέταση.
Αν και άλλες χώρες, όπως η Νιγηρία και η Κένυα, έχουν υπογράψει τις συμφωνίες, οι όροι τους παραμένουν αδιευκρίνιστοι, καθώς οι συμφωνίες δεν έχουν δημοσιευτεί πλήρως. Η σχέση μεταξύ αιτήσεων για δεδομένα ή ορυκτά και παροχής βοήθειας υγείας αποτελεί άνευ προηγουμένου εξέλιξη στην ιστορία των ΗΠΑ, που παραδοσιακά είναι ο μεγαλύτερος πάροχος βοήθειας υγείας στην Αφρική.
Αναλυτές εκφράζουν ανησυχία για τις αρνητικές συνέπειες που μπορεί να έχουν τέτοιες συμφωνίες για τις αφρικανικές χώρες, αλλά και για τις ίδιες τις ΗΠΑ. Όπως επισημαίνεται, η παγκόσμια υγεία αποτελεί κρίσιμο τομέα για την πρόληψη πανδημιών που μπορούν να επηρεάσουν και τις αμερικανικές κοινότητες. Η σύνδεση της βοήθειας με την εξόρυξη κρίσιμων ορυκτών εκλαμβάνεται ως εκμετάλλευση, υποδεικνύοντας την ανάγκη για μεταρρύθμιση στον τομέα της ξένης βοήθειας.
Η αιφνίδια περικοπή χρηματοδότησης από την κυβέρνηση Τραμπ το 2025 και η διάλυση της USAID προκάλεσαν σοβαρές επιπτώσεις στην Αφρική. Σύμφωνα με στοιχεία, οι περικοπές οδήγησαν σε 518.428 θανάτους παιδιών και 263.915 θανάτους ενηλίκων από θεραπεύσιμες ασθένειες, ενώ αναφέρθηκαν περίπου 10 εκατομμύρια νέα κρούσματα ελονοσίας. Η Ουάσινγκτον δικαιολογεί τις περικοπές με την ατζέντα “America First”, υποστηρίζοντας ότι η ξένη βοήθεια πρέπει να εξυπηρετεί άμεσα τα εθνικά συμφέροντα των ΗΠΑ.
Αντ’ αυτού, η εστίαση στρέφεται σε συμφωνίες κυβέρνησης προς κυβέρνηση. Η ασυνήθιστη μυστικότητα γύρω από τις διαπραγματεύσεις προκαλεί επίσης αντιδράσεις, καθώς δυσχεραίνει τον προγραμματισμό και την παρακολούθηση της χρηματοδότησης από οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών.
Ορισμένοι αναλυτές βλέπουν θετικά την αύξηση του μεριδίου των κυβερνήσεων στον προϋπολογισμό υγείας τους, ως μέτρο μείωσης της εξάρτησης από ξένη χρηματοδότηση. Ωστόσο, οι ρήτρες που επιδιώκουν οι ΗΠΑ για πρόσβαση σε δεδομένα, σπάνιες γαίες και άλλα ορυκτά προκαλούν σφοδρές αντιδράσεις.
Στην περίπτωση της Ζάμπιας, οι ΗΠΑ φέρονται να ζήτησαν πρόσβαση σε χαλκό, κοβάλτιο και λίθιο, προσφέροντας 1 δισεκατομμύριο δολάρια σε πέντε χρόνια, με την προϋπόθεση η Ζάμπια να συνεισφέρει 340 εκατομμύρια δολάρια σε νέα χρηματοδότηση υγείας. Επίσης, ζητήθηκε συμφωνία ανταλλαγής δεδομένων για 10 χρόνια. Αν η Ζάμπια δεν υπέγραφε άμεσα, υπήρχε η απειλή απόσυρσης της αμερικανικής βοήθειας, με άμεσες συνέπειες, καθώς η χώρα βασίζεται στο πρόγραμμα PEPFAR για πάνω από το 80% της χρηματοδότησης για τον HIV.
Η Ζιμπάμπουε είναι μέχρι στιγμής η μόνη γνωστή χώρα που αποχώρησε από τις διαπραγματεύσεις, αφού οι ΗΠΑ ζήτησαν την κοινή χρήση επιδημιολογικών δεδομένων και βιολογικών δειγμάτων, χωρίς όμως να μοιράζονται τα οφέλη. Ενώ ορισμένοι χαιρετούν την κίνηση της Ζιμπάμπουε, άλλοι, όπως ιατρικοί σύλλογοι, προτρέπουν την εύρεση μιας μέσης λύσης.
Η Κένυα, η πρώτη χώρα που υπέγραψε συμφωνία με την κυβέρνηση Τραμπ, αντιμετωπίζει δικαστική προσφυγή για παραβίαση της ιδιωτικότητας δεδομένων. Πάνω από δώδεκα αφρικανικές χώρες έχουν υπογράψει μνημόνια κατανόησης με την Ουάσινγκτον, όπως η Νιγηρία, η Σενεγάλη, η Μποτσουάνα, η Αιθιοπία, η Γουινέα, η Ανγκόλα, ο Νίγηρας, η Μπουρκίνα Φάσο, η Ακτή Ελεφαντοστού, το Καμερούν, το Μαλάουι, η Μοζαμβίκη, το Μπουρούντι, η Εσουατίνι και η Μαδαγασκάρη.
Σε σύγκριση με τους προϋπολογισμούς προ-Τραμπ εποχής, οι χώρες λαμβάνουν πολύ λιγότερη βοήθεια. Η Σενεγάλη, για παράδειγμα, που λάμβανε 200 εκατομμύρια δολάρια το 2024, αναμένεται να λάβει λιγότερα από 100 εκατομμύρια δολάρια τα επόμενα πέντε χρόνια. Παρόλο που η μείωση της ξένης βοήθειας μπορεί να είναι θετική, η παγκόσμια δημόσια υγεία παραμένει ένας από τους λίγους τομείς όπου η σημαντική ξένη βοήθεια εξακολουθεί να έχει νόημα, αποτελώντας ζήτημα ανθρωπισμού και ζωής.
