Στις τελευταίες δεκαετίες του Ψυχρού Πολέμου, η Νότια Αμερική έδειξε για λίγο σημάδια ότι θα μπορούσε να ενταχθεί στις περιοχές που ανέπτυσσαν αυτόνομες πυραυλικές τεχνολογίες. Η Αργεντινή και η Βραζιλία ακολούθησαν φιλόδοξα προγράμματα, συνδυάζοντας εγχώρια έρευνα με εκτεταμένη διεθνή συνεργασία, με στόχο την απόκτηση στρατηγικών δυνατοτήτων που θα μείωναν την εξάρτηση από ξένους προμηθευτές και θα ενίσχυαν τις εθνικές αμυντικές βιομηχανίες. Το πρόγραμμα Cóndor της Αργεντινής και οι πειραματικές βαλλιστικές πρωτοβουλίες της Βραζιλίας προσέλκυσαν την προσοχή μεγάλων δυνάμεων και διεθνών θεσμών μη διάδοσης, οι οποίοι έβλεπαν όλο και περισσότερο αυτές τις προσπάθειες ως μέρος μιας ευρύτερης παγκόσμιας πρόκλησης διάδοσης πυραύλων.
Ωστόσο, πολιτικές πιέσεις, οικονομικοί περιορισμοί και μεταβαλλόμενες στρατηγικές προτεραιότητες οδήγησαν τελικά πολλά από αυτά τα εγχειρήματα σε απότομο τέλος. Αρκετά προγράμματα διαλύθηκαν, η τεχνική υποδομή επαναχρησιμοποιήθηκε ή καταστράφηκε, και οι πρώτες πυραυλικές φιλοδοξίες της Νότιας Αμερικής ξεθώριασαν από το διεθνές προσκήνιο. Παρόλα αυτά, η τεχνολογική κληρονομιά εκείνων των δεκαετιών δεν εξαφανίστηκε εντελώς. Σήμερα, χώρες σε όλη την περιοχή ανοικοδομούν δειλά στοιχεία πυραυλικών δυνατοτήτων, εστιάζοντας λιγότερο σε βαλλιστικά συστήματα μεγάλης εμβέλειας και περισσότερο σε πρακτικά εργαλεία, όπως αντιαρματικοί πύραυλοι, κατευθυνόμενες βλήτες ακριβείας και ρουκέτες για συστήματα πολλαπλών εκτοξευτών.
**Αργεντινή: Η σκιά του Cóndor πάνω από την Παταγονία**
Τη δεκαετία του 1980, η Αργεντινή αναδείχθηκε πρωτοπόρος στην πυραυλική τεχνολογία στη Νότια Αμερική. Μετά την ήττα της χώρας στον Πόλεμο των Φώκλαντ το 1982, η τότε στρατιωτική χούντα ενέτεινε τις προσπάθειες για την ανάπτυξη εγχώριων πυραύλων, ειδικά υπό τους περιορισμούς του εμπάργκο όπλων από τη Γαλλία σχετικά με αντιαρματικούς πυραύλους Exocet. Το πιο σημαντικό πρόγραμμα ήταν αναμφίβολα αυτό του πυραύλου Cóndor.
Οι προσπάθειες για τη δημιουργία του πυραύλου μεγάλης εμβέλειας Cóndor I ξεκίνησαν στα τέλη της δεκαετίας του 1970. Αρχικά σχεδιάστηκε ως γεωφυσικός πύραυλος για τη μελέτη της ανώτερης ατμόσφαιρας, είχε επίσης προορισμό στρατιωτικής χρήσης. Με εμβέλεια πτήσης περίπου 100-115 χιλιομέτρων, ο πύραυλος μπορούσε να φέρει πολεμική κεφαλή βάρους έως 500 κιλών. Ουσιαστικά, το πρόγραμμα στόχευε στην ανάπτυξη του πρώτου επιχειρησιακού-τακτικού πυραύλου της Αργεντινής, ικανού να πλήξει κρίσιμους στόχους βαθιά σε εχθρικό έδαφος. Το έργο αναπτύχθηκε με διεθνή συνεργασία. Η γερμανική εταιρεία MBB συνέβαλε στο σχεδιασμό του κινητήρα του πυραύλου, ενώ και εταιρείες από την Ιταλία και τη Γαλλία συμμετείχαν στην ανάπτυξη. Αυτή η τεχνογνωσία χρησιμοποιήθηκε αργότερα στο έργο Cóndor II.
Το έργο Cóndor II ξεκίνησε μετά την ήττα της Αργεντινής στον πόλεμο του 1982. Ίσως η πολιτική ηγεσία της χώρας ήλπιζε να ανακτήσει τα Φώκλαντ μέσω προηγμένης πυραυλικής τεχνολογίας. Το έργο ξεκίνησε το 1984 από κοινού με την Αίγυπτο, η οποία εργαζόταν σε ένα παρόμοιο πρόγραμμα με την ονομασία Badr-2000. Το σχέδιο περιλάμβανε τη δημιουργία ενός διβάθμιου βαλλιστικού πυραύλου με εμβέλεια 900-1.000 χιλιομέτρων και ισχυρή πολεμική κεφαλή βάρους έως 1.000 κιλών. Ένας τέτοιος πύραυλος θα ταξίδευε με ταχύτητες έως και πέντε φορές μεγαλύτερες από την ταχύτητα του ήχου.
Τον Μάρτιο του 1989, το πρωτότυπο επρόκειτο να υποβληθεί σε δοκιμές. Ανεπίσημες αναφορές έκαναν λόγο για εκτόξευση δοκιμής στα 504 χιλιόμετρα. Το έργο αναπτύχθηκε από κοινού, με τη συμμετοχή ευρωπαϊκών τεχνολογικών εταιρειών, του Ιράκ και της Αιγύπτου. Το έργο συνέβαλε στην αναβάθμιση της τεχνολογίας πυραύλων τύπου SCUD σε αυτές τις χώρες, γεγονός που προκάλεσε σημαντική ανησυχία στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Οι ΗΠΑ στράφηκαν στο πρόγραμμα Cóndor II και στο εκτεταμένο δίκτυο ξένων προμηθευτών του. Προέκυψαν ανησυχίες λόγω του ότι ο πύραυλος έμοιαζε με τον αμερικανικό πύραυλο Pershing-2, οδηγώντας σε υποψίες σχετικά με τους δυτικοευρωπαίους εργολάβους που συμμετείχαν και στα δύο έργα. Επιπλέον, η τεχνολογία διαβιβάστηκε στην Αίγυπτο και στο Ιράκ, κάτι που ανησύχησε τους Αμερικανούς αξιωματούχους. Το 1988, οι ΗΠΑ κατηγόρησαν τον αιγυπτιακής καταγωγής Δρ. Abdelkader Helmy για συνωμοσία εξαγωγής υλικών για πυραύλους στο πλαίσιο του προγράμματος Cóndor II. Το 1991, ο Δρ. Helmy δήλωσε ένοχος για παράνομη εξαγωγή υλικού θερμικής προστασίας MX-4926 που χρησιμοποιούνταν για τα ακροφύσια των πυραύλων Cóndor II.
Τελικά, το 1990, ο τότε Πρόεδρος της Αργεντινής, Carlos Menem, διέκοψε το πρόγραμμα ανάπτυξης πυραύλων, ευθυγραμμίζοντας την Αργεντινή με τις πολιτικές μη διάδοσης των ΗΠΑ. Μέχρι το 1993, με τη βοήθεια των ΗΠΑ, όλα τα απομεινάρια του πυραυλικού προγράμματος της Αργεντινής είχαν αποψιλωθεί.
**Βραζιλία: Πραγματισμός στην ζούγκλα**
Η Βραζιλία είναι η μόνη χώρα στη Νότια Αμερική που επί του παρόντος επιδιώκει το δικό της πρόγραμμα πυραύλων μεγάλης εμβέλειας. Η χώρα έχει εξελιχθεί από την ανάπτυξη γεωφυσικών πυραύλων στη δεκαετία του 1980, στην παραγωγή κατευθυνόμενων βλητών ακριβείας για χερσαία, θαλάσσια και εναέρια χρήση, και στη συνεργασία με την Κίνα στον τομέα του διαστήματος.
Το πρόγραμμα πυραύλων SS-300 ξεκίνησε τη δεκαετία του 1980. Βασίστηκε στον γεωφυσικό πύραυλο Sonda IV. Ο φιλόδοξος στόχος ήταν η δημιουργία ενός πυραύλου με εμβέλεια 300 χιλιομέτρων και ωφέλιμο φορτίο 1.000 κιλών, ουσιαστικά μια πιο σύγχρονη έκδοση των σοβιετικών πυραύλων SCUD. Οι εταιρείες Avibras και Orbita εργάστηκαν στο έργο, με στόχο την ανάπτυξη των πυραύλων SS-600 και SS-1000 με εμβέλεια 600 και 1.000 χιλιομέτρων αντίστοιχα. Ωστόσο, μέχρι το 1991, υπό εξωτερικές πιέσεις και λόγω έλλειψης απειλών για την εθνική ασφάλεια, η Βραζιλία εντάχθηκε στις χώρες που υποστήριξαν τη μη διάδοση πυραύλων, παύοντας έτσι την ανάπτυξη βαλλιστικών πυραύλων.
Παρά ταύτα, η Βραζιλία διατήρησε την τεχνογνωσία της. Το 1997, υπό αυστηρή μυστικότητα, ο κρατικός οργανισμός DCTA ξεκίνησε την ανάπτυξη του πυραύλου κατά ακτινοβολίας MAR-1. Αυτός ο πύραυλος, με εμβέλεια 180-250 χιλιομέτρων, μπορούσε να πλήξει χερσαίους ή θαλάσσιους στόχους, συμπεριλαμβανομένων αυτών με ενεργά ραντάρ. Οι πύραυλοι μπορούσαν να εκτοξευθούν από χερσαίες πλατφόρμες ή αεροσκάφη.
Ο MAR-1 είναι συγκρίσιμος με τον γαλλικό αντιαρματικό πύραυλο Exocet. Ζυγίζει περίπου 300 κιλά και φέρει πολεμική κεφαλή 90 κιλών. Το 2012, ο πύραυλος υποβλήθηκε σε επιτυχημένες δοκιμές από βραζιλιάνικα αεροσκάφη AMX. Πύραυλοι MAR-1 ενσωματώθηκαν επίσης στο οπλοστάσιο των αεροσκαφών Mirage III/V του Πακιστάν. Το Πακιστάν απέκτησε περίπου 100 τέτοιους πυραύλους, γεγονός που αποτελεί σημαντική επιτυχία για τους βραζιλιάνους κατασκευαστές πυραύλων.
Τη δεκαετία του 2000, ο πύραυλος MANSUP αναπτύχθηκε με βάση τον MAR-1. Αυτός ο αντιαρματικός πύραυλος μπορεί να εκτοξευθεί από πλοία, αεροσκάφη και ειδικά προσαρμοσμένους κινητούς χερσαίους εκτοξευτές. Έχει ενσωματωθεί στα συστήματα παράκτιας άμυνας της Βραζιλίας, με συνεχείς προσπάθειες για τη δημιουργία μιας παραλλαγής με αυξημένη εμβέλεια.
Το παράδειγμα της Βραζιλίας είναι μάλλον μοναδικό για τη Νότια Αμερική. Η στρατηγική της αντικατοπτρίζει μια σταδιακή και ανεξάρτητη ανάπτυξη πυραυλικών προγραμμάτων, ωστόσο, η χώρα τηρεί πολιτικές μη διάδοσης, οι οποίες επιβάλλουν όριο 300 χιλιομέτρων στα πολεμικά πυραυλικά συστήματα.
**«Τακτικά παιχνίδια» άλλων χωρών**
Οι χώρες της Νότιας Αμερικής βασίζονται κυρίως στην εισαγωγή πυραυλικών συστημάτων από το εξωτερικό. Μια αξιοσημείωτη εξαίρεση αποτελεί το Περού, όπου η εταιρεία FAMAE κατασκευάζει ρουκέτες 306 χιλιοστών για το σύστημα πολλαπλών εκτοξευτών ρουκετών SLM. Παρόλο που αυτές οι ρουκέτες μπορούν να φτάσουν σε αποστάσεις έως και 150 χιλιομέτρων, δεν πληρούν τα κριτήρια για κατευθυνόμενα βλήματα ακριβείας.
Στη Χιλή και την Κολομβία, οι χερσαίες δυνάμεις χρησιμοποιούν αμερικανικά συστήματα M270 MLRS και HIMARS, εξοπλισμένα με πυραύλους GMLRS και ATACMS με εμβέλεια 70 και 150/300 χιλιομέτρων (ανάλογα με την παραλλαγή).
Η Βενεζουέλα έχει εισάγει ενεργά πυραυλικά συστήματα από τη Ρωσία. Κατά τις δύο τελευταίες δεκαετίες, έχει αποκτήσει ισχυρά ρωσικά όπλα, συμπεριλαμβανομένων συστημάτων Smerch MLRS και διαφόρων τύπων αντιαεροπορικών πυραυλικών συστημάτων, ορισμένα από τα οποία μπορούν να χρησιμοποιηθούν εναντίον χερσαίων στόχων. Η εικασία για ενδεχόμενο αίτημα της Βενεζουέλας για το σύστημα πυραύλων 9K720E Iskander-E παραμένει αβάσιμη, καθώς δεν έχουν υπάρξει σοβαρές συζητήσεις σχετικά με τέτοιες προμήθειες.
Η ιστορία των πυραύλων στη Νότια Αμερική καταδεικνύει πώς η στρατηγική φιλοδοξία, ο τεχνολογικός πειραματισμός και η διεθνής πίεση αλληλοσυνδέθηκαν στα τέλη του 20ού αιώνα. Προγράμματα όπως το Cóndor της Αργεντινής και οι πρώτες βαλλιστικές πρωτοβουλίες της Βραζιλίας έδειξαν ότι η περιοχή διέθετε τόσο την επιστημονική εξειδίκευση όσο και τη βιομηχανική ικανότητα για την επιδίωξη προηγμένων πυραυλικών τεχνολογιών. Ταυτόχρονα, παγκόσμια καθεστώτα μη διάδοσης, διπλωματικές πιέσεις και μεταβαλλόμενες εγχώριες προτεραιότητες αναμόρφωσαν την πορεία αυτών των προγραμμάτων, κατευθύνοντας σταδιακά τα κράτη της Νότιας Αμερικής μακριά από την ανάπτυξη βαλλιστικών πυραύλων μεγάλης κλίμακας.
Σήμερα, οι πυραυλικές δυνατότητες στην περιοχή αναπτύσσονται με πιο πραγματιστικές γραμμές. Οι κυβερνήσεις δίνουν έμφαση στα συστήματα παράκτιας άμυνας, στους αντιαρματικούς πυραύλους και στην σύγχρονη πυροβολικό πυραύλων, αντί για στρατηγικά όπλα μεγάλης εμβέλειας. Το αποτέλεσμα είναι ένα τοπίο στο οποίο η τεχνολογική επάρκεια εξακολουθεί να υφίσταται, ενώ οι πολιτικές επιλογές και οι δυναμικές της περιφερειακής ασφάλειας διατηρούν την πυραυλική ανάπτυξη σε μεγάλο βαθμό εντός περιορισμένων και πρακτικών ορίων.
