Στην καρδιά της Αθήνας, ένας ολοκαίνουργιος “ναός” ξεπροβάλλει, προσκαλώντας τους επισκέπτες να ανακαλύψουν τους προσωπικούς φωτογραφικούς θησαυρούς του σκηνοθέτη Γιώργου Λάνθιμου. Πρόκειται για μια έκθεση που, αν και δεν έχει την αρχαιότητα της Ακρόπολης, προσφέρει μια μοναδική ματιά στην Ελλάδα μέσα από τον σουρεαλιστικό και αλληγορικό φακό του δημιουργού. Οι φωτογραφίες, τραβηγμένες τα τελευταία χρόνια καθώς περιπλανιόταν στην πατρίδα του, αποτυπώνουν εικόνες όπως ένα φέρετρο δίπλα σε μια σκούπα, ή άλογα με κεφάλια που χάνονται πίσω από τα δέντρα. Μια ιδιαίτερα εύγλωττη εικόνα είναι ένα μνημείο δίπλα σε πινακίδα κινδύνου, με το σύμβολο του δρόμου να δείχνει προς τα πάνω, σαν να υποδεικνύει την πορεία προς την άλλη ζωή. Αυτές οι εικόνες, γεμάτες πόνο, περιέργεια και χιούμορ, προκαλούν στον θεατή ένα παρόμοιο αίσθημα αμηχανίας και συγκίνησης, όπως και οι ταινίες του Λάνθιμου.
Ο ίδιος ο σκηνοθέτης, σε συνέντευξή του κατά το άνοιγμα της έκθεσης, εξηγεί ότι η ερμηνεία των φωτογραφιών του εξαρτάται από τη διάθεση του θεατή. “Μια μέρα θα γελάσεις, μια άλλη θα αναρωτηθείς ‘τι συνέβη εδώ;’. Είναι σκοτεινό, έχει λεπτές αποχρώσεις, γι’ αυτό αγαπώ αυτή την εικόνα”, δηλώνει.
Ο Λάνθιμος δεν είναι νέος στη φωτογραφία. Παλαιότερα, οι εικόνες του συνδέονταν άμεσα με τις ταινίες του, παρουσιάζοντας πορτρέτα των πρωταγωνιστών του, όπως η Έμμα Στόουν, ο Μαρκ Ράφαλο και ο Τζέροντ Κάρμαϊκλ, κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων του “Poor Things”. Για το “Kinds of Kindness” (2024), δημιούργησε ένα σώμα έργων με αισθητική που παραπέμπει σε Αμερικανούς φωτογράφους, όπως ο Lewis Baltz και ο Henry Wessel Jr. Χαρακτηριστική είναι μια φωτογραφία του Willem Dafoe, όπου βλέπουμε μόνο το πίσω μέρος του κεφαλιού του, ή η σκιά της Έμμα Στόουν.
Ορισμένες φωτογραφίες, που περιλαμβάνονται στο νέο του βιβλίο “Viscin”, τραβήχτηκαν κατά τη διάρκεια της ταινίας “Bugonia”, αν και ο Λάνθιμος υποστηρίζει ότι το βιβλίο έχει “σχεδόν μηδαμινή” σχέση με την ταινία. Στην είσοδο της γκαλερί, τοποθετείται δίπλα σε μια φωτογραφία ενός θολωτού κτιρίου, μια άλλη με το αντίστοιχα θολωτό κεφάλι της Στόουν. Θα μπορούσε κανείς να αναρωτηθεί αν κάποιος από τον χώρο του κινηματογράφου δεν του πρότεινε να επικεντρωθεί στα πρόσωπα των ηθοποιών, αντί στα πόδια τους. “Όχι, ευτυχώς είχαμε έναν εξαιρετικό φωτογράφο επί σκηνής για την προώθηση”, απαντά γελώντας.
Ο Λάνθιμος ομολογεί ότι χρησιμοποιεί την κάμερα όχι για να επεκτείνει το σύμπαν των ταινιών του, αλλά για να αποδράσει από τις πιέσεις τους. Η Έμμα Στόουν, που έχει συνεργαστεί μαζί του σε όλες τις ταινίες του από το “The Favourite” (2018), ακολούθησε το παράδειγμά του, βοηθώντας τον να επεξεργαστεί τα αρνητικά κάθε βράδυ σε ένα αυτοσχέδιο σκοτεινό θάλαμο στο μπάνιο του ξενοδοχείου. “Μετά από όλη αυτή την ένταση στα γυρίσματα, αυτό γινόταν κάτι που μας ηρεμούσε και μας συγκέντρωνε”, λέει. “Ήταν διαλογιστικό.”
Σχετικά με ένα περιστατικό όπου η Στόουν ένοιωσε ενοχές για αλλοιωμένες φωτογραφίες, ο Λάνθιμος εξηγεί: “Ήταν πολύ ευαίσθητη γι’ αυτό. ‘Αυτή είναι φωτογραφία κάποιου άλλου, δεν θέλω να την καταστρέψω!’ έλεγε. Ήταν απλώς μια γρατζουνιά, τίποτα σημαντικό! Ποτέ δεν χάλασε την επεξεργασία ενός αρνητικού. Πιστεύω ότι κρεμούσε μια φωτογραφία από ένα σύρμα με ένα κλιπ και γρατζούνισε τις άκρες. Της είπα, ‘Δεν θα το δεις καν όταν γίνει περικοπή’. Αλλά αγχώθηκε πολύ.”
Παραδόξως, ο Λάνθιμος αρέσκεται στα “λάθη”. Στην έκθεση, μια μινιμαλιστική εικόνα θάλασσας και ορίζοντα διακόπτεται από επαναλαμβανόμενες λευκές γραμμές στον ουρανό. “Αυτό δεν το έκανε εκείνη!”, ξεκαθαρίζει. “Δεν ξέρω πώς συνέβη. Αλλά την επιλέξαμε ακριβώς γι’ αυτές τις γρατζουνιές. Είναι μια απλή, μινιμαλιστική εικόνα, και οι γρατζουνιές της έδωσαν υφή και απτότητα.”
Η αγάπη του Λάνθιμου για τη στατική εικόνα φαίνεται και σε ένα μοντάζ από το “Bugonia”, που απεικονίζει ανθρώπους σε διάφορες καταστάσεις, όλους ακίνητους και άψυχους. Η σκηνή μοιάζει με φόρο τιμής σε εμβληματικές φωτογραφίες, αλλά ο ίδιος δηλώνει ότι δεν υπήρξε πρόθεση. “Αρχικά η ιδέα ήταν να δείξουμε ανθρώπους με εκρηγνυόμενες καρδιές, αλλά συνειδητοποίησα ότι μια ήρεμη και σιωπηλή κατάληξη θα ήταν πιο δυνατή. Νομίζω ότι φυσικά έγινε φωτογραφική.”
Μετά από μια παραγωγική περίοδο κινηματογραφικής δημιουργίας, ο Λάνθιμος αποτραβιέται προσωρινά από τον κινηματογράφο. “Έκανα τρεις ταινίες συνεχόμενα, χωρίς κανένα κενό. Το παράκανα. Οπότε μπορεί να είναι μερικές εβδομάδες, μπορεί και χρόνια. Αλλά δεν θα κάνω άλλη ταινία μέχρι να νιώσω πάλι την ανάγκη.”
Η αλήθεια είναι ότι, παρά την αναγνώριση και τις υποψηφιότητες για Όσκαρ, ο Λάνθιμος δεν απολαμβάνει την πραγματικότητα της δημιουργίας ταινιών: την πολυκοσμία στα γυρίσματα, τις αδιάκοπες αποφάσεις, τις συνεντεύξεις τύπου, την “τρέλα” των βραβείων. Όλα αυτά έρχονται σε αντίθεση με την ντροπαλή του φύση, την οποία αναφέρει συχνά. Ακόμη και η μοναχική ενασχόληση με τη φωτογραφία δυσκολεύεται από αυτό που αποκαλεί “ζήτημα της ντροπής” – δυσκολεύεται να πλησιάσει αγνώστους για να τους ζητήσει να τους φωτογραφίσει. “Ελπίζω να μπορέσω να το κάνω στο μέλλον, ίσως με τη βοήθεια άλλων”, λέει. Υπάρχει μια γλυκύτητα σε αυτόν τον σκηνοθέτη που, ενώ ασχολείται με θέματα όπως η αιμομιξία, η αυτομελάνεια και η παιδοθυσία, βρίσκει δύσκολο να πάει σε κάποιον και να του πει: “Με πειράζει αν σε φωτογραφίσω;”
Οι άνθρωποι δεν κατέχουν κυρίαρχη θέση στη σειρά φωτογραφιών του από την Ελλάδα, με τίτλο “No Word for Blue”. Όταν εμφανίζονται, είναι συχνά από πίσω ή από απόσταση. Οι άκρες των άκρων, χωρίς να φαίνεται το υπόλοιπο σώμα, είναι μια ειδικότητά του. Μια φωτογραφία ενός μελανιασμένου ποδιού γυναίκας, αισθητικά συμβατή με τον τρόπο που οι ταινίες του φετιχοποιούν μέρη του σώματος. “Δεν ξέρω πώς να απαντήσω σε αυτό”, χαμογελά, πριν προσπαθήσει. “Πιστεύω ότι τα μέρη του σώματος είναι πολύ εκφραστικά, ειδικά με μελανιές, ελιές ή ακμή. Μπορούν να είναι εκφραστικά με διαφορετικό τρόπο από ένα πρόσωπο. Ίσως συνδέεται με την αφήγηση. Αν δείχνεις μόνο ένα μέρος και όχι το σύνολο, ωθείς τον θεατή να φανταστεί το υπόλοιπο.”
Η πρόκληση της φαντασίας του θεατή είναι καίρια. Αναφέρεται σε μια φωτογραφία ενός ζευγαριού στην ακτή, με τον άνδρα να έχει σκυμμένο το κεφάλι. Ο ερμηνευτής θα μπορούσε να φανταστεί μια ιστορία θλίψης, ίσως μια προσκυνηματική επίσκεψη σε ένα σημείο όπου κάποιος αγαπημένος, ίσως ένα παιδί, πνίγηκε στη θάλασσα. “Στην πραγματικότητα, είναι απλώς μια λήψη της συζύγου μου, της ηθοποιού Ariane Labed, και ενός φίλου τους, που ετοιμάζονταν να βουτήξουν τα δάχτυλα των ποδιών τους στο κρύο νερό”, λέει ο Λάνθιμος. Αλλά χαιρετίζει τέτοιες ερμηνείες. Γι’ αυτό αγαπά τη φωτογραφία.
Θα μπορούσε κανείς να αναρωτηθεί αν είχε πάντα αυτή την παράξενη, σκοτεινή και αστεία ματιά στον κόσμο. Άλλωστε, κάποτε προοριζόταν για επαγγελματίας καλαθοσφαιριστής, ακολουθώντας τα βήματα του πατέρα του, που έπαιζε για την ομάδα Pagrati και την εθνική ομάδα της Ελλάδας. Προσπαθεί να φανταστεί τον Λάνθιμο στα 17, στα αποδυτήρια με τους συμπαίκτες του, το μυαλό του γεμάτο με ανατροπές και ταμπού.
“Νιώθεις σαν ξένος;” “Υποθέτω γι’ αυτό παράτησα το μπάσκετ”, γελάει. “Αλλά στην πραγματικότητα, είμαι απλώς συγκρατημένος και ντροπαλός – σε κάθε κατάσταση. Δεν έκανα αθλήματα και σκεφτόμουν, ‘Στην πραγματικότητα, είμαι καλλιτέχνης’. Νομίζω ότι θα ένιωθα το ίδιο σε οποιοδήποτε επάγγελμα.”
Στην ηλικία των 19, λίγο μετά την αποχώρησή του από τον αθλητισμό, ο Λάνθιμος έπιασε στα χέρια του μια φωτογραφική μηχανή, φωτογραφίζοντας τους συνομηλίκους του κατά τη διάρκεια των σπουδών του στη Σχολή Κινηματογράφου στην Αθήνα. Σήμερα κατέχει εκατοντάδες (φιλμικές, όχι ψηφιακές). “Είναι πρόβλημα όταν πρέπει να πάω κάπου”, λέει. “Προσπαθώ να παίρνω μόνο δύο κάθε φορά.”
Ο Λάνθιμος ξεκίνησε κάνοντας διαφημίσεις, πριν δημιουργήσει τις δικές του ταινίες στην Ελλάδα, όπως το αψεγάδιαστα παράξενο “Κυνόδοντας” το 2009. Αυτές αναγνωρίστηκαν ως βασικά μέρη της “παράξενης κυματιστής” (όρος που δεν του αρέσει) κινηματογραφικής σκηνής της χώρας. Όμως, μετά την οικονομική κρίση που μείωσε τη χρηματοδότηση, ο Λάνθιμος κατάλαβε ότι θα έπρεπε να απομακρυνθεί για να συνεχίσει να κάνει ταινίες. Η μετακόμισή του στο Λονδίνο απέδωσε καρπούς, αλλά τον έκανε επίσης να συνειδητοποιήσει πόσο του έλειπε η πατρίδα του.
“Όταν μεγαλώνεις κάπου, νομίζεις ότι βρίσκεσαι στο χειρότερο μέρος του κόσμου και παντού αλλού είναι καλύτερα”, λέει. “Αλλά με την απόσταση, άρχισα να βλέπω όλα όσα στην Ελλάδα θεωρούσα άσχημα και φρικτά – και τώρα τα έβλεπα ως μοναδικά. Έβλεπα τις αντιφάσεις τους και πώς αυτό μπορεί να είναι όμορφο με έναν συγκεκριμένο τρόπο.”
Το Brexit, που “έκανε τα πάντα πιο περίπλοκα χωρίς κανένα λόγο”, ήταν το έναυσμα για την επιστροφή του. Έτσι, ο Λάνθιμος σχεδιάζει να περάσει το προβλεπόμενο μέλλον του, επιβραδύνοντας τον ξέφρενο ρυθμό, επανασυνδέοντας τον εαυτό του με την πατρίδα του και δημιουργώντας φωτογραφικά έργα όλο και πιο οικείας και προσωπικής φύσης. Ο Λάνθιμος μπορεί να παλεύει με το “ζήτημα της ντροπής”, αλλά οι πύλες του ναού του είναι ανοιχτές, και όλοι είμαστε προσκεκλημένοι να μπούμε μέσα.
Η έκθεση “Yorgos Lanthimos: Photographs” φιλοξενείται στο Onassis Stegi, Αθήνα, έως τις 17 Μαΐου. Το “Viscin” είναι διαθέσιμο για προπαραγγελία μέσω της Mack.
