Το Ηνωμένο Βασίλειο διανύει το Εθνικό Έτος Ανάγνωσης, μια πρωτοβουλία της κυβέρνησης που εστιάζει στην “ανάγνωση για ευχαρίστηση” και “τη χαρά της ανάγνωσης”. Αυτό δεν είναι θέμα ελαφρότητας, καθώς έρευνες έχουν συνδέσει την ανάγνωση για ευχαρίστηση κατά την παιδική ηλικία με πλήθος θετικών εκπαιδευτικών και κοινωνικοοικονομικών αποτελεσμάτων. Ωστόσο, 14 χρόνια μετά από μια έκθεση που ανέθεσε το Υπουργείο Παιδείας, η ανάγνωση βιβλίων για ευχαρίστηση βρίσκεται σε κρίση. Ο κύριος υπαίτιος που συνήθως κατηγορείται είναι το smartphone και οι πολυάριθμοι περισπασμοί που προσφέρει. Πρόσφατες έρευνες υποδεικνύουν ότι ακόμη και η απλή παρουσία ενός smartphone στο δωμάτιο επηρεάζει την ικανότητά μας να συγκεντρωνόμαστε. Φαίνεται πως οι άνθρωποι χάνουν τα νοητικά μέσα για να “χαθούν” στην λογοτεχνία.
Υπάρχουν πολλά στοιχεία που μοιάζουν να βρίσκονται εκτός ισορροπίας. Αν η ανάγνωση ήταν πραγματικά μια τόσο τεράστια ευχαρίστηση, δεν θα την ασκούσαν οι άνθρωποι ούτως ή άλλως; Δεν υπάρχει μια αντίφαση ανάμεσα στην ιδέα της ανάγνωσης “για ευχαρίστηση” και στην αντίληψη ότι η ενασχόληση με αυτήν προσφέρει πληθώρα εξωτερικών οφελών (όλη αυτή η επιπλέον “επίτευξη”); Υπάρχει και κάτι άλλο: σίγουρα δεν είναι μόνο η ίδια η πράξη της ανάγνωσης που έχει σημασία, αλλά και το τι επιλέγουμε να διαβάσουμε, και τι κάνουμε με την εμπειρία της ανάγνωσής του. Η τρέχουσα ανησυχία για τα smartphones φαίνεται να έχει εξομαλύνει όλες τις αμφιβολίες και τις επιφυλάξεις που παλαιότερες εποχές – μερικές φορές εύλογα – τοποθετούσαν γύρω από την ανάγνωση. Στο έργο “Πειθώ” της Jane Austen, το έργο του Byron, με όλη την “απελπισμένη του αγωνία”, δεν συνιστάται ως συνετή ανάγνωση για έναν μελαγχολικό άνθρωπο, ενώ η ανάγνωση μυθιστορημάτων πρέπει να υπερασπιστεί στο “Northanger Abbey” της. Ο Όμηρος αποκλείεται από την “Πολιτεία” του Πλάτωνα εν μέρει επειδή τα ποιήματα περιέχουν ηθικά αμφισβητήσιμες σκηνές θεών που συμπεριφέρονται ανάρμοστα. Ως η τελευταία που θα ήθελε κανείς να απαγορεύσει τον Όμηρο, είναι αυτονόητο ότι υπάρχουν κάποια βιβλία που μπορεί να μας βλάψουν, ακόμη κι αν ευχαριστιόμαστε διαβάζοντάς τα – όπως ακριβώς και η παραμονή όλη μέρα στο διαδίκτυο μπορεί να μας βλάψει.
Η “ανάγνωση” δεν είναι, τελικά, μια αρετή από μόνη της. Η ανάγνωση είναι απλώς μια ενέργεια που χρησιμοποιεί ένα εξελισσόμενο σύνολο τεχνολογιών – θεμελιωδώς, το αλφάβητο, ή όποιο σύστημα γραφής έχει αποκτήσει ο πολιτισμός σας, αλλά και ο κώδικας, το χαρτί, η τυπογραφία, η ψηφιακή οθόνη. Η αποτύπωση κειμένων και η ύπαρξη ανθρώπων ικανών να τα διαβάσουν είναι απίστευτα χρήσιμη για τη διάδοση πληροφοριών. Και όταν ένα κείμενο καταγράφεται – ορατό, οπτικό, επαναναγνώσιμο, συγκρίσιμο με άλλα κείμενα – ανοίγει έναν πλούτο αξιοσημείωτων πνευματικών, καλλιτεχνικών, κοινωνικών και πολιτικών ευκαιριών. Ωστόσο, μπορώ να φανταστώ τους παλαιότερους υπερασπιστές της παράδοσης, την εποχή που κάποιος ευφυής άνδρας χρησιμοποιούσε νέες τεχνολογίες για να καταγράψει τις Ομηρικές επικές στο παπύρο, να θρηνεί το γεγονός ότι το αλφάβητο κατέστρεφε μια δημιουργική κουλτούρα προφορικότητας, μνήμης και αυτοσχεδιασμού.
Εντάξει, μου αρέσει να διαβάζω. Και ίσως να είναι ακόμη και αλήθεια ότι, χάρη στην αδιάκοπη παρουσία του Εθνικού Έτους Ανάγνωσης στο BBC, προσπάθησα το 2026 να αφήσω στην άκρη το τηλέφωνο και να κλείσω την τηλεόραση υπέρ της ανάγνωσης. Και ναι, “για ευχαρίστηση”, υποθέτω, αν αυτό σημαίνει εκτός εκπαιδευτικών ή εργασιακών απαιτήσεων. Είμαι τυχερός που αυτό αποτελεί μέρος μιας διά βίου συνήθειας. Ξέρω ότι δεν μπορώ να υπερτονίσω την τύχη μου που μεγάλωσα σε οικογένεια αναγνωστών, κοντά σε μια εξαιρετική τοπική βιβλιοθήκη (την Newcastle-under-Lyme library, μικρότερη τώρα, αλλά ακόμα υπέροχη, όπως ανακάλυψα σε μια πρόσφατη επίσκεψη). Όμως, η τρέχουσα αδιαμφισβήτητη θέση της “ανάγνωσης” μου θυμίζει τον άκριτο θαυμασμό που πλέον διαχέεται συχνά γύρω από την ιδέα του “storytelling”. Σε ένα δοκίμιο του 2014 με τίτλο “This Narrated Life”, η συγγραφέας Maria Tumarkin έγραψε: “Δεν είμαι κατά των ιστοριών. Είμαι, στην πραγματικότητα, υπέρ των ιστοριών – ένας μεγάλος θαυμαστής, αυτό είμαι – αλλά αυτές τις μέρες όταν ακούω κάποιον να μιλάει για την καθολική δύναμη του storytelling, νιώθω την ανάγκη να αρπάξω το όπλο μου.” Το επιχείρημά της ήταν ότι η συσκευασία της εμπειρίας σε καλοφτιαγμένες “ιστορίες” συχνά υπηρετεί βίαια την εξομάλυνση της τραχιάς και ανυπάκουης ύλης της ανθρώπινης ζωής· ότι η “σκέψη” δεν μπορεί να γίνει μέσω του “storytelling”· και ότι το “storytelling” είναι μια ανεπαρκής, αδύναμη περιγραφή αυτού που κάνουν οι καλλιτέχνες, και αυτού “που μεταβιβάζεται μεταξύ των ανθρώπων, στην πράξη της επικοινωνίας”.
Κάτι παρόμοιο συμβαίνει με τον τρόπο που η ανάγνωση και άλλες πολιτιστικές δραστηριότητες που θεωρούνται υπό απειλή, τοποθετούνται ως “χαρούμενες”. Ένας τίτλος σε ένα πρόσφατο άρθρο του James Murphy, διευθύνοντος συμβούλου της Royal Philharmonic Society, εξυμνούσε τη “χαρά” της κλασικής μουσικής. Το άρθρο συζητούσε τον τρόπο που “ανυψώνει ή παρηγορεί”. Δεν υπάρχει τίποτα αναληθές σε αυτό. Η κλασική μουσική μπορεί να είναι χαρούμενη, και έχω ανυψωθεί και παρηγορηθεί ακούγοντας, ή παίζοντας, μουσική. Και όμως, για μένα, είναι μια πολύ μερική περιγραφή των συναισθηματικών συνεπειών της ενασχόλησης με αυτή την παράξενη, γενική κατηγορία της καλλιτεχνικής δημιουργίας που εκτείνεται από τον Guillaume de Machaut και τον Gustav Mahler μέχρι την Cassandra Miller. Σε μια ερασιτεχνική ορχήστρα πρόσφατα, είχα την τύχη να παίξω βιολίνο στην 3η Συμφωνία του Brahms. Μου έφερε χαρά; Είναι ένα έργο βαρύ από μελαγχολία και νοσταλγία, κομμένο από στιγμές φωτός. Μου έφερε πονεμένο λαιμό (αν και αυτή είναι άλλη ιστορία) και πολλές μέρες που με στοιχειώναν αδιάκοπα έντονες φράσεις από τα σκιερά, χειμερινά βάθη του. Η μουσική μπορεί να φέρει χαρά και συχνά το κάνει. Μπορεί επίσης να φέρει αποσύνδεση, σύγχυση, θυμό ή κύματα οδυνηρών αναμνήσεων. Μερικές από τις πιο θεμελιώδεις σχέσεις που είχα με την τέχνη δεν είχαν καμία σχέση με την “απόλαυση”. Θυμάμαι να βλέπω το “The Red Shoes” των Powell και Pressburger στην τηλεόραση ως παιδί. Είναι μια διεστραμμένη και παράξενη, οπτικά αξιοσημείωτη ιστορία των ψυχαναγκαστικών σχέσεων που οι καλλιτέχνες μπορούν να έχουν μεταξύ τους και με την τέχνη τους. Δεν το “απόλαυσα”. Ήταν πολύ παράξενο και συναρπαστικό για κάτι τέτοιο.
Το ίδιο ισχύει και για την ανάγνωση. Η κλασικίστρια Mary Beard, φετινή πρόεδρος της επιτροπής του βραβείου Booker, επεσήμανε πρόσφατα στο X ότι τα μη μυθοπλαστικά έργα δεν έχουν μεγάλη αναγνώριση, φαινομενικά, στον τρόπο που συζητείται το Εθνικό Έτος Ανάγνωσης. Η αφομοίωση ενός σοβαρού έργου ιστορικής ή επιστημονικής σκέψης, ίσως, δεν ταιριάζει στο προφανές προφίλ της “απόλαυσης”. Το τελευταίο βιβλίο που διάβασα “για ευχαρίστηση” ήταν στην πραγματικότητα ένα μυθιστόρημα, “The Passenger” του Ulrich Alexander Boschwitz. Δεν μπορώ παρά να το συστήσω ιδιαίτερα. Με μάγεψε και με έμμονε για τις δύο μέρες που με κατείχε. Αλλά το να πω ότι το “απόλαυσα” θα ήταν παράλογο. Περίπου κάθε 10 λεπτά, το άφηνα και δήλωνα ότι δεν άντεχα άλλο, και μετά το έπαιρνα ξανά στα χέρια μου με μανία. (Γράφτηκε γρήγορα το 1938 από έναν νεαρό Εβραίο συγγραφέα, και διαδραματίζεται στο Βερολίνο μετά την Kristallnacht). Βυθισμένος στον κόσμο που περιέγραφε ο συγγραφέας με τόσο ηλεκτρισμένο σφρίγος, η ευχαρίστηση ήταν δευτερεύουσα. Μπορούμε να ζητήσουμε και να περιμένουμε περισσότερα από την ανάγνωση από την απλή απόλαυση.
Charlotte Higgins, αρχισυντάκτρια πολιτισμού στην Guardian.
