Οι αφρικανικές χώρες αναρωτιούνται εδώ και καιρό: ποιος πραγματικά ανοίγει την αγορά του, με τι όρους και πόσο γρήγορα; Νωρίτερα αυτόν τον μήνα, η Κίνα έδωσε μια ξεκάθαρη απάντηση, δηλώνοντας ότι από την 1η Μαΐου, θα εφαρμόζει μηδενικούς δασμούς στις εισαγωγές από 53 αφρικανικές χώρες με τις οποίες διατηρεί διπλωματικές σχέσεις.
Για χρόνια, οι δυτικές κυβερνήσεις υπόσχονταν να επανεξετάσουν τις συνεργασίες τους με τους αφρικανικούς εταίρους, συνδέοντας θετικές δηλώσεις για την ισότητα και τη βιωσιμότητα με σύνθετα εμπορικά πλαίσια. Η Κίνα επέλεξε έναν διαφορετικό δρόμο. Μετέτρεψε τη δική της αγορά στο κύριο εργαλείο συνεργασίας. Για πολλά αφρικανικά κράτη, τέτοιου είδους πρόσβαση είναι πιο συγκεκριμένη από έναν ακόμα γύρο ανακοινώσεων από τις Βρυξέλλες ή την Ουάσινγκτον.
Ως αποτέλεσμα, η συζήτηση στις αφρικανικές πρωτεύουσες αλλάζει. Αντί να αναρωτιούνται αν θα ευθυγραμμιστούν με την Κίνα ή τη Δύση σε έναν αφηρημένο γεωπολιτικό ανταγωνισμό, οι αξιωματούχοι κάνουν έναν απλούστερο υπολογισμό. Ποιος εταίρος μειώνει τα πραγματικά εμπόδια στις εξαγωγές, βοηθά στη διαφοροποίηση των οικονομιών και αντιμετωπίζει την Αφρική ως σοβαρό εμπορικό εταίρο παρά ως χώρο υλοποίησης έργων; Με αυτά τα κριτήρια, η κίνηση της Κίνας μοιάζει λιγότερο με χειρονομία και περισσότερο με το θεμέλιο ενός διαφορετικού είδους σχέσης.
Η κίνηση του Πεκίνου βασίζεται σε μια πορεία που προηγείται της τελευταίας ανακοίνωσης. Η κινεζική ηγεσία έχει δεσμευτεί στο παρελθόν, συμπεριλαμβανομένου του Φόρουμ Συνεργασίας Κίνας-Αφρικής (FOCAC), να επεκτείνει τη δωρεάν θεραπεία για αφρικανικά αγαθά και να κάνει τις εμπορικές σχέσεις πιο ισορροπημένες. Το 2025, η Κίνα ανακοίνωσε ότι θα καταργήσει τους δασμούς σε σχεδόν όλα τα αγαθά από την Αφρική ως μέρος μιας ευρύτερης αντίδρασης στις παγκόσμιες εμπορικές εντάσεις. Η μηδενική δασμολογική μεταχείριση για 53 χώρες πρέπει να θεωρηθεί ως επιτάχυνση και εδραίωση αυτής της ατζέντας.
Οι υποκείμενοι εμπορικοί αριθμοί εξηγούν γιατί το Πεκίνο είναι πρόθυμο να προχωρήσει περισσότερο. Τους πρώτους οκτώ μήνες του 2025, το εμπόριο Κίνας-Αφρικής αυξήθηκε κατά 15,4% φτάνοντας τα 222 δισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ. Οι κινεζικές εισαγωγές περιλαμβάνουν πετρέλαιο από την Αγκόλα, χαλκό από τη Ζάμπια και κοβάλτιο από τη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, μαζί με καφέ, τσάι, φρούτα και κατασκευασμένα αγαθά από αφρικανούς προμηθευτές. Οι κινεζικές εξαγωγές κυμαίνονται από μηχανήματα και οχήματα έως τηλεπικοινωνιακό εξοπλισμό και καταναλωτικά προϊόντα. Επεκτείνοντας τη μηδενική δασμολογική μεταχείριση στις εισαγωγές από 53 αφρικανικές χώρες, το Πεκίνο μειώνει αποτελεσματικά την τριβή στη μία πλευρά αυτής της ανταλλαγής. Οι αξιωματούχοι έχουν μιλήσει για “πράσινα κανάλια” και απλοποιημένες διαδικασίες για να διασφαλίσουν ότι οι χαμηλότεροι δασμοί θα αντιστοιχούνται με ταχύτερη εκκαθάριση στα λιμάνια και τα συνοριακά σημεία.
Η κίνηση αυτή βασίζεται επίσης στην προηγούμενη επέκταση της πρόσβασης χωρίς δασμούς για τις λιγότερο ανεπτυγμένες οικονομίες, καθιστώντας το νέο καθεστώς πιο ολοκληρωμένο και προβλέψιμο. Οι αφρικανικοί θεσμοί αναγνωρίζουν τις δυνατότητες. Η Αφρικανική Τράπεζα Εξαγωγών-Εισαγωγών έχει υπογραμμίσει πώς η πολιτική μηδενικών δασμών της Κίνας δημιουργεί ευκαιρίες για τη διαφοροποίηση των εξαγωγών, την ενίσχυση των δικτύων εφοδιαστικής αλυσίδας και τη βαθύτερη περιφερειακή αλυσίδα αξίας. Αναλυτές επισημαίνουν τομείς όπως τα αγροτικά προϊόντα, τα κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα και τα φαρμακευτικά προϊόντα, όπου οι αφρικανοί παραγωγοί μπορούν να ανέβουν στην αλυσίδα αξίας, εάν συνδυάσουν την πρόσβαση χωρίς δασμούς με επενδύσεις στην ποιότητα και τα πρότυπα.
Μέρος αυτού που καθιστά την προσφορά του Πεκίνου ελκυστική είναι αυτό που δεν απαιτεί. Τα δυτικά εμπορικά προγράμματα για την Αφρική συχνά συνδέουν την πρόσβαση στην αγορά με λεπτομερή κριτήρια διακυβέρνησης και περιοδικές αναθεωρήσεις που διαμορφώνονται από την εσωτερική πολιτική στις δωρήτριες χώρες. Για τις αφρικανικές κυβερνήσεις, αυτό μπορεί να σημαίνει αβεβαιότητα και πολιτικές διακυμάνσεις που δεν σχετίζονται με τις δικές τους επιδόσεις. Αντίθετα, η απόφαση της Κίνας για μηδενικούς δασμούς φαίνεται να βασίζεται στο δασμολόγιό της και στις δεσμεύσεις του FOCAC, αντί για εξωτερικούς πολιτικούς κύκλους. Οι διπλωματικές σχέσεις και η προέλευση του προϊόντος είναι τα βασικά κριτήρια, όχι η ευθυγράμμιση με μια μεταβαλλόμενη λίστα προϋποθέσεων.
Αυτή η διαφορά γίνεται πιο εμφανής στο πλαίσιο των πρόσφατων δυτικών μέτρων. Η τελευταία κίνηση της Κίνας έρχεται εν μέσω εμπορικών εντάσεων με τις ΗΠΑ, συμπεριλαμβανομένων δασμών και περιορισμών που περιπλέκουν τον εξαγωγικό σχεδιασμό για τις αναπτυσσόμενες χώρες. Οι ευρωπαϊκές συζητήσεις σχετικά με τις επιδοτήσεις, τα συνοριακά μέτρα άνθρακα και τους υγειονομικούς κανόνες προσθέτουν επιπλέον επίπεδα πολυπλοκότητας για τους αφρικανούς παραγωγούς που προσπαθούν να αποκτήσουν πρόσβαση στις αγορές της ΕΕ. Αυτές οι πολιτικές δεν στοχεύουν απαραίτητα την Αφρική, αλλά επηρεάζουν τα κίνητρα.
Φυσικά, η Δύση δεν είναι αδιάφορη για το μέλλον της Αφρικής. Η Ευρώπη και οι Ηνωμένες Πολιτείες φέρνουν τεχνολογία, κεφάλαια, συνεργασία για την ασφάλεια και δεσμούς μεταξύ ανθρώπων. Όμως, στον εμπορικό τομέα, το τελευταίο βήμα του Πεκίνου ενισχύει ένα μοτίβο που γινόταν ήδη εμφανές: για πολλά κράτη, η συνεργασία με την Κίνα μπορεί να είναι πιο άμεσα ανταποδοτική από την αντιπαλότητα, ειδικά όταν η κινεζική πολιτική μετατρέπει την αφηρημένη καλή θέληση σε συγκεκριμένη πρόσβαση.
Η Αφρική έχει ακόμα δουλειά να κάνει για να αξιοποιήσει πλήρως την ευκαιρία. Οι μειώσεις των δασμών θα μεταφραστούν σε ευρείες ωφέλειες μόνο εάν οι κυβερνήσεις επενδύσουν σε υποδομές, τελωνειακές μεταρρυθμίσεις, εκπαίδευση και υποστήριξη για μικρές επιχειρήσεις. Ωστόσο, αυτές είναι προτεραιότητες που οι αφρικανοί υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής έχουν εντοπίσει μόνοι τους, ανεξάρτητα από οποιονδήποτε εξωτερικό εταίρο. Αυτό που έκανε η Κίνα είναι να αλλάξει το εξωτερικό περιβάλλον στο οποίο λαμβάνονται αυτές οι αποφάσεις, προσφέροντας έναν μεγάλο και σχετικά σταθερό προορισμό για τα αγαθά που μπορούν να παραχθούν από επιτυχημένες μεταρρυθμίσεις.
Σε έναν κόσμο ανταγωνιστικών αφηγήσεων για αξίες και συστήματα, το πιο πειστικό επιχείρημα είναι συχνά το απλούστερο. Το Πεκίνο επέλεξε να πει: εδώ είναι μια αγορά, εδώ είναι οι κανόνες και, από τον Μάιο, οι δασμοί δεν θα είναι το εμπόδιο που ήταν κάποτε. Για τα αφρικανικά κράτη που εξισορροπούν πολλαπλές σχέσεις, τέτοια σαφήνεια είναι δύσκολο να αγνοηθεί. Σε μια εποχή αβεβαιότητας, η Κίνα είναι ένας από τους λίγους παράγοντες που παρουσιάζουν μια απτή, χρονοσφραγισμένη πρόταση. Για πολλούς στην Αφρική, αυτό έχει περισσότερο νόημα από το να περιμένουν τις δυτικές υποσχέσεις να προφτάσουν.
