«Δεν μου αρέσει η σπατάλη», δηλώνει ο Σιγκέρου Μπαν, μια δήλωση που συνοψίζει την ουσία του έργου του Ιάπωνα αρχιτέκτονα. Χρησιμοποιώντας υλικά που οι περισσότεροι θα αγνοούσαν ή θα απέρριπταν – από χάρτινους σωλήνες και πλαστικά κιβώτια μπύρας μέχρι φελιζόλ και κοντέινερ μεταφοράς – τα μεταμορφώνει με αλχημεία, λειαίνοντας τις ατέλειες και μετατρέποντας την ευθραυστότητα σε ανθεκτικότητα.

Το αποτέλεσμα είναι μια αδιάκοπα ευρηματική και παράδοξα ποιητική αρχιτεκτονική “σκαπανέων”, που βρίσκει ομορφιά και σκοπό στο καθημερινό. Από πολυτελείς μπουτίκ έως στέγαση για πρόσφυγες, τα κτίρια του Μπαν γεφυρώνουν τις διαφορές μεταξύ ανατολικών και δυτικών σχεδιαστικών παραδόσεων, πολυτέλειας και καθημερινότητας, καθώς και μεταξύ προσωρινών και μόνιμων κατασκευών.

Ο Μπαν θεωρεί όλα τα κτίρια εγγενώς προσωρινά. «Σε μια μεγάλη πόλη όπως το Λος Άντζελες ή το Τόκιο», λέει, «μεγάλα κτίρια μπορούν απλώς να εξαφανιστούν, ειδικά στον εμπορικό τομέα – κατεδαφίζονται για να γίνουν χώρος για νέα που θα φέρουν περισσότερα χρήματα στους κατασκευαστές. Αντίθετα, ένα κτίριο από χαρτί μπορεί να είναι μόνιμο, εφόσον οι άνθρωποι το αγαπούν.»

Πρόσφατα βραβευμένος με το Gold Medal του American Institute of Architects για το 2026 και με ομιλία αυτή την εβδομάδα στη Royal Geographical Society του Λονδίνου, ο Μπαν είναι ένας “globetrotter” στον αρχιτεκτονικό κύκλο. Ωστόσο, παραμένει αφοσιωμένος στην αποστολή του να βελτιώνει τις ζωές των ανθρώπων, ιδιαίτερα σε περιοχές πληγείσες από καταστροφές και συγκρούσεις. Σχεδιάζει ένα νέο νοσοκομείο στο Λβιβ της Ουκρανίας, χρησιμοποιώντας ξύλο ελάτης διαστρωματωμένο με κόλλα. «Η Ουκρανία διαθέτει ένα από τα μεγαλύτερα εργοστάσια παραγωγής ελάτης διαστρωματωμένου ξύλου στην ανατολική Ευρώπη», αναφέρει. «Συνήθιζαν να το εξάγουν στον Καναδά και τις ΗΠΑ, αλλά τώρα δεν μπορούν. Αναζητούν λοιπόν ευκαιρίες να το αξιοποιήσουν εντός της Ουκρανίας.»

Για τον Μπαν, η αρχιτεκτονική είναι ένα σύνολο ευέλικτων συστημάτων παρά σταθερών δομών. Πρέπει να είναι κινητή και ανταποκρινόμενη. Γνωρίζει ότι τα κτίρια εκτίθενται όχι μόνο στις ανθρώπινες δυσκολίες, αλλά και στις καταστροφικές επιπτώσεις της γεωλογίας και του καιρού. Η Ιαπωνία είναι επιρρεπής σε φυσικές καταστροφές που μπορούν να αναδιαμορφώσουν πόλεις μέσα σε δευτερόλεπτα. Η Μετεωρολογική Υπηρεσία της καταγράφει σεισμική δραστηριότητα: κυρίως χαμηλού επιπέδου δονήσεις, αλλά τόσο συχνές όσο η βροχή στο Ηνωμένο Βασίλειο. Και παρόλο που τα σύγχρονα κτίριά της απαιτείται να συμμορφώνονται με τα αυστηρότερα πρότυπα σεισμικού σχεδιασμού παγκοσμίως, ισχυρότεροι σεισμοί μπορούν να αποβούν καταστροφικοί.

Μετά τον σεισμό της Κόμπε το 1995, που στοίχισε τη ζωή σε περισσότερους από 5.000 ανθρώπους, ο Μπαν σχεδίασε τον “Χάρτινο Θόλο” (Paper Dome), μια φαινομενικά προσωρινή κατασκευή που αντικατέστησε την κατεστραμμένη Καθολική Εκκλησία Takatori της πόλης. Κατασκευασμένος σε πέντε εβδομάδες από εθελοντές που εργάζονταν με δωρεά υλικά, και με ανακυκλωμένους χάρτινους σωλήνες ως κολώνες, το ελλειπτικό του σχήμα βασιζόταν στην μπαρόκ εκκλησία Sant’Andrea al Quirinale του Μπερνίνι στη Ρώμη. Με τον καιρό, έγινε σύμβολο της ανασυγκρότησης της πόλης, εξελισσόμενος σε κοινοτικό κέντρο που φιλοξενούσε γάμους, συναυλίες, συναντήσεις και προβολές ταινιών. Μετά από 10 χρόνια, αποσυναρμολογήθηκε και μεταφέρθηκε στο χωριό Ταόμι στην Ταϊβάν, το οποίο είχε υποστεί επίσης σεισμό το 1999. «Είναι ακόμα εκεί», λέει ο Μπαν.

Η ιδέα της κατασκευής ενός κτιρίου από χάρτινους σωλήνες παραπέμπει σε παιδικές αναμνήσεις, όπου οι παρουσιαστές πάλευαν με τα εσωτερικά ρολά χαρτιού υγείας για να δημιουργήσουν διάφορες κατασκευές. Ωστόσο, ενώ άλλοι έχουν ένα χαρακτηριστικό στυλ, ο Μπαν έχει ένα χαρακτηριστικό υλικό. Ο όρος “χάρτινος αρχιτέκτονας” συχνά εφαρμόζεται απαξιωτικά σε αρχιτέκτονες που επιδίδονται σε θεωρητικολογίες και προτείνουν φανταστικά σχέδια χωρίς όμως να κατασκευάζουν ποτέ κάτι. Στην περίπτωση του Μπαν, κυριολεκτικά σημαίνει ότι χτίζει με χαρτί.

«Ξεκίνησα να αναπτύσσω κατασκευές από ανακυκλωμένο χαρτί το 1985, πολύ πριν αρχίσει ο κόσμος να μιλά για περιβαλλοντικά ζητήματα», λέει ο Μπαν. Τα παραδοσιακά ιαπωνικά κτίρια χρησιμοποιούν συρόμενες πόρτες *shoji*, κατασκευασμένες από ημιδιαφανές χαρτί ρυζιού τεντωμένο πάνω σε ξύλινα πλαίσια. Και η Ιαπωνία έχει μια κληρονομιά εκλεκτής παραγωγής χαρτιού. Όμως, είναι ένα μεγάλο άλμα από αυτό σε κάτι τόσο ανθεκτικό ώστε να μπορεί να στηρίξει μια στέγη.

Ο Μπαν άρχισε να εξετάζει τους χάρτινους σωλήνες που χρησιμοποιούνται ευρέως στην υφαντουργία ως πυρήνες για τα ρολά υφασμάτων. Όπως τα εσωτερικά ρολά χαρτιού υγείας, ποτέ δεν βλέπουμε τους σωλήνες μέχρι να εξαντληθεί το ύφασμα, και μετά απορρίπτονται αμέσως. «Ήταν ισχυρότεροι από ό,τι περίμενα, οπότε άρχισα να τους δοκιμάζω πιο σοβαρά», λέει. «Ήξερα ότι η αντοχή ενός κτιρίου έχει λίγη σχέση με την αντοχή των υλικών του. Τα κτίρια από σκυρόδεμα μπορούν εύκολα να καταστραφούν από σεισμό, ενώ πολλά ξύλινα κτίρια αιώνων επιβιώνουν.»

Ο Μπαν συνεργάστηκε με τον διακεκριμένο Ιάπωνα πολιτικό μηχανικό Γκένγκο Ματσούι, ειδικό σε παραδοσιακά υλικά όπως το μπαμπού, και οι πειραματισμοί τους με χάρτινους σωλήνες ενσωματώθηκαν στην ανάπτυξη ενός νέου τύπου οικοδομικού συστήματος – ενός που εγκρίθηκε τελικά από το Υπουργείο Κατασκευών της Ιαπωνίας. «Ουσιαστικά», λέει ο Μπαν, «ανάπτυξα έναν νέο τρόπο χρήσης ενός υπάρχοντος αλλά παραμελημένου υλικού.»

Εκτός από τον “Χάρτινο Θόλο”, ο Μπαν δημιούργησε απλά, αρθρωτά σπίτια για την βιετναμέζικη κοινότητα της Κόμπε, που εκτοπίστηκε από τον σεισμό του 1995. Τοίχοι κατασκευασμένοι από χάρτινους σωλήνες στηρίζονταν σε θεμέλια από κιβώτια μπύρας γεμισμένα με σάκους άμμου, και στεγάζονταν από ένα ελαφρύ στέγαστρο από μουσαμά.

Σχεδίασε επίσης ελαφριά χωρίσματα από χάρτινους σωλήνες και υφασμάτινες οθόνες, για χρήση σε μεγάλες αίθουσες όπου οι εκτοπισμένοι πολίτες μπορούσαν να βρουν καταφύγιο. «Οι άνθρωποι έπρεπε να κοιμούνται στο πάτωμα χωρίς ιδιωτικότητα», λέει ο Μπαν. «Πιστεύω ότι η ιδιωτικότητα είναι το βασικότερο ανθρώπινο δικαίωμα, αλλά η κυβέρνηση δεν νοιαζόταν.» Τώρα το σύστημα χωρισμάτων του χρησιμοποιείται επίσημα σε όλη την Ιαπωνία σε σενάρια εκκένωσης ή παροχής βοήθειας σε καταστροφές. Χρησιμοποιήθηκε μάλιστα και μετά την εισβολή στην Ουκρανία, όταν πρόσφυγες άρχισαν να διαφεύγουν σε γειτονικές χώρες.

Η εμπειρία αυτή οδήγησε τον Μπαν στην ίδρυση του Δικτύου Εθελοντών Αρχιτεκτόνων (Voluntary Architects’ Network), μιας ΜΚΟ που αναπτύσσει προσωρινές κατοικίες και άλλα κτίρια για θύματα φυσικών καταστροφών και συγκρούσεων, από το Πακιστάν έως την Αλταδένα. Αξιοποιώντας χαμηλού κόστους, ανακυκλώσιμα τοπικά υλικά και τοπικό εργατικό δυναμικό, στοχεύει να γεφυρώσει το χάσμα μεταξύ της άμεσης βοήθειας μετά από καταστροφές και της κατασκευής πιο μόνιμων δομών. Μερικές φορές ο Μπαν αναλαμβάνει απευθείας έργα, άλλες φορές πηγαίνει απλώς εκεί όπου πιστεύει ότι χρειάζεται.

Μεγαλύτερης κλίμακας κτίρια περιλαμβάνουν μια προσωρινή αίθουσα συναυλιών για την L’Aquila στην κεντρική Ιταλία, για να υποστηρίξει την ανασυγκρότηση μετά τον σεισμό μιας πόλης διάσημης για την κλασική της μουσική σκηνή. Το έργο ανακοινώθηκε από κοινού από τις ιταλικές και ιαπωνικές κυβερνήσεις στη σύνοδο κορυφής των G8 το 2009, η οποία μεταφέρθηκε στην L’Aquila, όπου ένας μπερδεμένος Σίλβιο Μπερλουσκόνι επιδείκνυε ένα κομμάτι ενός από τους χάρτινους σωλήνες του Μπαν.

Θα μπορούσε κανείς να πει ότι ο χάρτης έχει συγγένεια με το θείο. Η πλέον διάσημη Χάρτινη Καθεδρική Εκκλησία (Cardboard Cathedral) στο Christchurch της Νέας Ζηλανδίας, κατασκευάστηκε μετά τον σεισμό του 2011, ο οποίος έπληξε σοβαρά τον καθεδρικό του 19ου αιώνα, σχεδιασμένο από τον Άγγλο αρχιτέκτονα της γοτθικής αναβίωσης George Gilbert Scott. «Έλαβα ένα email από τις αρχές του Christchurch», θυμάται ο Μπαν. «Είπαν: ‘Πρέπει να είστε ο αρχιτέκτονας που μπορεί να σχεδιάσει μια προσωρινή εκκλησία δωρεάν.’» Μια συστοιχία χάρτινων σωλήνων διαμέτρου 60 εκατοστών, ενισχυμένη με ξύλο ελάτης διαστρωματωμένο με κόλλα, σχηματίζει το επιβλητικό Α-πλαίσιο του καθεδρικού. Πάνω από το βωμό, υπάρχει ακόμη και ένας σωληνωτός χάρτινος σταυρός.

Δεν είναι όλα “μοναστική” πραγματιστική. Ο Μπαν είναι εξίσου άνετος στην Ginza, την απίστευτα λαμπερή εμπορική συνοικία του Τόκιο, δημιουργώντας πολυτελείς μπουτίκ για οίκους μόδας – ή στο Speyside των Σκωτσέζικων Υψιπέδων, την ιερή γη του ουίσκι, όπου εργάζεται επί του παρόντος σε ένα αποστακτήριο με μια περίτεχνη δενδρική δομή που δεν θα έμοιαζε εκτός τόπου στο “Ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών”. Έχει επίσης σχεδιάσει ένα μουσείο τέχνης με χαρακτηριστική πρόσοψη πλεκτής καλαθοπλεκτικής στο θέρετρο σκι Aspen του Κολοράντο, και ένα παράρτημα του Centre Pompidou του Παρισιού στην ανατολική γαλλική πόλη Metz, με μια οροφή σαν “μαρέγκα” που φαίνεται να έχει περισσότερα κοινά με τις υπερβολές του Frank Gehry.

Όμως, η οπτική του Μπαν δεν είναι αυτή ενός τυπικού “superstar” αρχιτέκτονα. «Οι αρχιτέκτονες εργάζονται κυρίως για ανθρώπους με πλούτο και εξουσία», λέει. «Και επειδή ο πλούτος και η εξουσία είναι αόρατοι, προσλαμβανόμαστε για να δημιουργούμε μνημεία γι’ αυτούς. Θέλω να χρησιμοποιήσω την εμπειρία μου όχι μόνο για τους προνομιούχους, αλλά και για τον άνθρωπο που είδε το σπίτι του να καταστρέφεται.»

Ο Μπαν εργάζεται επί του παρόντος στην ανακατασκευή σπιτιών στην χερσόνησο Noto της Ιαπωνίας, τα οποία καταστράφηκαν από σεισμό την Πρωτοχρονιά του 2024 που σκότωσε περισσότερους από 700 ανθρώπους. Θα ενσωματωθεί ξύλο ανακυκλωμένο από μια τεράστια κυκλική εγκατάσταση που σχεδιάστηκε για την περυσινή Expo της Οσάκα από τον συνάδελφό του Ιάπωνα αρχιτέκτονα Sou Fujimoto. Το αρχικό επίσημο σχέδιο ήταν να αποσυναρμολογηθεί και να καεί ό,τι διαφημιζόταν ως η μεγαλύτερη ξύλινη κατασκευή στον κόσμο. «Αλλά σκέφτηκα ότι αυτό ήταν τέτοια σπατάλη», λέει ο Μπαν. «Έτσι πρότεινα να χρησιμοποιηθεί μέρος του ξύλου για την ανακατασκευή μετά τον σεισμό. Ανακτούμε επίσης κεραμίδια στέγης και άλλα υλικά από κατεστραμμένα σπίτια.» Όπως πάντα, “όποιος δεν σπαταλά, δεν στερείται”.

Το βιβλίο “Shigeru Ban Complete Works 1985-Today” κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Taschen. Ο Μπαν θα δώσει τη διάλεξη RIBA LKE Ozolins στη Royal Geographical Society του Λονδίνου στις 18 Φεβρουαρίου.