Λίγες ημέρες μετά τα Χριστούγεννα του 2022, ο Bad Bunny, ο Πορτορικανός ρέγκετονέρ, εμφανίστηκε ξαφνικά σε μια από τις πιο απρόσμενες σκηνές: την οροφή ενός βενζινάδικου Gulf Oil στο Σαν Χουάν. Μπροστά σε ένα τεράστιο πλήθος που τραγουδούσε κάθε λέξη, έδωσε μια έκπληξη συναυλία, μαζί με τον φίλο και συνεργάτη του Arcángel. Η εκδήλωση ήταν ένας συνδυασμός σουρεαλιστικού μουσικού βίντεο, πανηγυρικού homecoming μετά από περιοδεία και αιχμηρής κριτικής. Ολοκλήρωσε την εμφάνισή του με το “El Apagón” (“Η Διακοπή Ρεύματος”), ένα χορευτικό αντικρατικό ύμνο για την τοπική μετατόπιση πληθυσμού και τις διακοπές ρεύματος που ταλανίζουν το Πουέρτο Ρίκο, κτήση των ΗΠΑ, από τον τυφώνα Μαρία το 2017.

Η δημοσιογραφία του The Guardian είναι ανεξάρτητη. Θα κερδίσουμε προμήθεια εάν αγοράσετε κάτι μέσω ενός συνδέσμου συνεργάτη. Μάθετε περισσότερα Ο Bad Bunny τραγούδησε από μια στέγη στην Calle Loíza του Santurce, έναν δρόμο σε μια πρώην εργατική, κυρίως μαύρη γειτονιά, που τώρα κατακλύζεται από Airbnbs. Ωστόσο, δεν χρειάζεται να γνωρίζετε όλο το ιστορικό για να αισθανθείτε την μεταδοτική ενέργεια της συναυλίας. Παρόλο που δεν έχω περπατήσει ποτέ στην Calle Loíza, ούτε μιλάω Ισπανικά, η συναυλία στο βενζινάδικο παραμένει η αγαπημένη μου για επανεμφάνιση μέσω διαδικτυακών κλιπ από θαυμαστές: ηλεκτρισμένη, οργανική, γνήσια δημοφιλής.

Σε όρους απήχησης, κριτικής αναγνώρισης και αντοχής στον χρόνο, ο Bad Bunny συναγωνίζεται – και μερικές φορές ξεπερνά σε πωλήσεις – καλλιτέχνες όπως η Taylor Swift, ο Kendrick Lamar, η Beyoncé και ο Drake, αν και είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς αυτούς τους ομοτίμους να εμφανίζονται τόσο απροστάτευτοι, τόσο δημόσια, όσο εκείνος σε εκείνη τη στέγη.

Αυτός ο συγκεκριμένος συνδυασμός καθαρής χαρισματικότητας, αναλλοίωτης ταυτότητας και αδιαμφισβήτητων ρυθμών έχει εκτοξεύσει τον Bad Bunny, γεννημένο Benito Antonio Martínez Ocasio, στην κορυφή της παγκόσμιας σούπερ σταρ, ξεπερνώντας τα γλωσσικά εμπόδια σε πρωτόγνωσμο βαθμό στις ηπειρωτικές ΗΠΑ. Η μουσική του που σπάει τα γένη – όλα σε Καραϊβική Ισπανική – ρέει παντού, από τις γωνιές των δρόμων της Νέας Υόρκης μέχρι την κουζίνα των γονιών μου στα προάστια του Οχάιο, προβαλλόμενη και γιορταζόμενη σε μια σειρά από όλο και μεγαλύτερες σκηνές: μια ρεκόρ περιοδεία στις ΗΠΑ το 2022, συμπεριλαμβανομένων δύο sold-out βραδιών στο Yankee Stadium. Στο Coachella το 2023, όπου έγινε ο πρώτος επικεφαλής Ισπανικής γλώσσας, ανοίγοντας πάνω σε ένα αντίγραφο εκείνου του βενζινάδικου Gulf. Στα Grammys, όπου μόλις την προηγούμενη εβδομάδα έγινε ο πρώτος καλλιτέχνης Ισπανικής γλώσσας που κέρδισε άλμπουμ της χρονιάς, για το έργο του homecoming Debí Tirar Más Fotos (“Θα έπρεπε να είχα βγάλει περισσότερες φωτογραφίες”). Και την Κυριακή, θα ανέβει στην μεγαλύτερη σκηνή της καριέρας του: το ημίχρονο του Super Bowl.

«Θα είναι ένα τεράστιο πάρτι»: Ο Bad Bunny ετοιμάζεται για τη σκηνή του Super Bowl, ενώ ο Trump αποχωρεί από την εκδήλωση Διαβάστε περισσότερα Το γεγονός ότι ένας καλλιτέχνης Ισπανικής γλώσσας θα καταλάβει έναν από τους λιγοστούς μονοπολιτισμικούς χώρους που έχουν απομείνει στην πολωμένη Αμερική, μοιάζει αναπόφευκτο αλλά και απίθανο. Αναπόφευκτο, δεδομένου ότι ο Bad Bunny υπήρξε ο καλλιτέχνης με τα περισσότερα streams στον κόσμο για τέσσερα από τα πέντε τελευταία χρόνια, και έχει ευρεία απήχηση στις ΗΠΑ, όπου υπάρχουν περίπου 55 εκατομμύρια Ισπανόφωνοι – ο δεύτερος μεγαλύτερος πληθυσμός στον κόσμο, πίσω μόνο από το Μεξικό. «Από επιχειρηματική άποψη, δεν θα είχε νόημα να είναι κάποιος άλλος εκτός από τον Bad Bunny, ειδικά σε μια στιγμή που το NFL προσπαθεί να προσεγγίσει τόσο το παγκόσμιο κοινό όσο και το νεότερο κοινό», δήλωσε ο Perry Johnson, μουσικολόγος που εργάζεται σε μια πολιτιστική ιστορία του ημίχρονου του Super Bowl. Απίθανο, δεδομένου ότι η κυβέρνηση Trump έχει δαιμονοποιήσει τόσο έντονα τους Ισπανόφωνους μετανάστες και έχει πολίτικικοποιήσει τόσο πλήρως τα Ισπανικά, που η επιλογή ενός Ισπανόφωνου ερμηνευτή μοιάζει με ανώμαλο ρίσκο για μια εταιρεία που προστατεύει την εικόνα της, όπως το NFL.

Δεν προκαλεί έκπληξη, δεδομένου ότι ο Bad Bunny – Αμερικανός πολίτης, όπως όλοι οι Πορτορικανοί – απέφυγε τις ΗΠΑ στην περιοδεία του DTMF για να προστατεύσει τους Ισπανόφωνους θαυμαστές του από την Υπηρεσία Μετανάστευσης και Τελωνείων (ICE), η ανακοίνωση αντιμετωπίστηκε αμέσως με εχθρότητα από μέλη της κυβέρνησης των ΗΠΑ.

«Είναι τόσο ντροπιαστικό που αποφάσισαν να επιλέξουν κάποιον που φαίνεται να μισεί τόσο πολύ την Αμερική, για να τους εκπροσωπήσει στον ημιχρόνιο αγώνα», δήλωσε ο σύμβουλος εσωτερικής ασφάλειας Corey Lewandowski. Η υπουργός εσωτερικής ασφάλειας, Kristi Noem, υποσχέθηκε ότι η ICE θα ήταν «παντού» στο Super Bowl. Σε ένδειξη διαμαρτυρίας, το Turning Point USA, η δεξιά οργάνωση που ιδρύθηκε από τον εκλιπόντα συντηρητικό ακτιβιστή Charlie Kirk, σχεδίασε ένα εναλλακτικό «All-American Halftime Show», με πρωταγωνιστή τον σύμμαχο του Donald Trump, Kid Rock, και διαφημίστηκε από τον JD Vance.

Ο Bad Bunny έχει υποσχεθεί ένα «τεράστιο πάρτι» όπου, σύμφωνα με το πανηγυρικό τρέιλερ, «ο κόσμος θα χορέψει». Όμως, ανεξάρτητα από την ποιότητα της μουσικής (και για την ιστορία, είναι πολύ χορευτική), ο συμβολισμός ενός Πορτορικανού ερμηνευτή ισπανόφωνης μουσικής στη μεγαλύτερη σκηνή της αμερικανικής ποπ κουλτούρας έχει ήδη ξεπεράσει την ίδια την εκδήλωση. Η παράσταση «έχει γίνει περισσότερο πολιτική παρά μουσική», δήλωσε η Yarimar Bonilla, διευθύντρια του Κέντρου Πορτορικανών Σπουδών στο Hunter College.

«Η ίδια η παρουσία του στη σκηνή είναι μια δήλωση», είπε η Petra Rivera-Rideau, συν-συγγραφέας του βιβλίου P FKN R: How Bad Bunny Became the Global Voice of Puerto Rican Resistance. «Το γεγονός είναι ότι αυτή τη στιγμή βρισκόμαστε σε μια εποχή όπου τα Ισπανικά θεωρούνται σημάδι του να είσαι ξένος, του να μην ανήκεις, όπου οι άνθρωποι δέχονται προφίλ λόγω του ότι είναι Ισπανόφωνοι – αυτό ανεβάζει τον πήχη και τη σημασία. Δεν μπορεί πραγματικά να υποτιμηθεί.»

Οι θαυμαστές σπεύδουν να μάθουν Ισπανικά πριν από το ημίχρονο του Super Bowl του Bad Bunny Διαβάστε περισσότερα Είτε εν αγνοία του είτε όχι, ο Bad Bunny βρέθηκε στο επίκεντρο των αιώνιων πολιτισμικών πολέμων της πολωμένης Αμερικής, να παίζονται για άλλη μια φορά στο πιο αμερικανικό από τα θεαματικά θεάματα, το Super Bowl – όπου, όπως λέει ο Johnson, «διαδραματίζονται ιδέες γύρω από τον πατριωτισμό, την ιθαγένεια και την αμερικανικότητα». Το αμερικανικό ποδόσφαιρο παραμένει φορτωμένο με ιδέες σεβασμιότητας, φυλής, παλαιών καλών αγοριών. Και από το πρώτο Super Bowl στο Λος Άντζελες το 1967, η παράσταση του ημίχρονου έχει χρησιμεύσει ως πεδίο δράσης για ιδέες σχετικά με το τι αντιπροσωπεύει ή όχι την «Αμερική».

Έτσι, έχει προκαλέσει backlash, ειδικά σε γραμμές φυλής και φύλου – σκεφτείτε την δυσανάλογη οργή για την διαβόητη έκθεση του στήθους της Janet Jackson το 2004. Οι καταγγελίες στην Federal Communications Commission (FCC) αυξάνονται με κάθε Super Bowl, ειδικά καθώς τα συμφέροντα μιας λευκής, συντηρητικής μειονότητας συγκρούονται με τα επιχειρηματικά συμφέροντα του NFL και την προτίμηση του κοινού για τον πλέον παγκόσμιο ήχο του hip-hop. (Και ειδικά από τότε που η Roc Nation του Jay-Z ανέλαβε αμφιλεγόμενα το ημίχρονο το 2019· έκτοτε, δεν υπήρξαν λευκοί επικεφαλής, και η τηλεθέαση έχει αυξηθεί.) Υπήρξε λευκή δυσφορία με τις στολές των Black Panthers της Beyoncé όταν ανέλαβε το ημίχρονο των Coldplay το 2016 με το Formation (όπως μνημονεύεται στο σκετς του SNL «The Day Beyoncé Turned Black»). Υπήρξε backlash ενάντια στη Shakira και τη Jennifer Lopez, δύο Λατίνες άνω των 40, όταν ερμήνευσαν στα Αγγλικά το 2020. Backlash ενάντια στον Dr Dre και τους φίλους του το 2022, με καταγγελίες στην FCC για «αντιστροφή ρατσισμού»· backlash πέρυσι ενάντια στον Kendrick Lamar, του οποίου η αναφορά στη μαζική φυλάκιση και τον αντι-μαύρο ρατσισμό προσέλκυσε 133,5 εκατομμύρια θεατές, τους περισσότερους από οποιοδήποτε ημίχρονο Super Bowl ποτέ.

Bad Bunny στο συνέδριο Τύπου του Super Bowl αυτή την εβδομάδα. Φωτογραφία: Christopher Victorio/Shutterstock Ένας Ισπανόφωνος ερμηνευτής, ακόμα και ένας εξαιρετικά δημοφιλής, ενισχύει όλα αυτά, ειδικά όταν η διοίκηση στοχεύει και τρομοκρατεί σκόπιμα κυρίως Ισπανόφωνους αλλοδαπούς. Η αντίρρηση με βάση την «ξενιτιά» ή την «μη αμερικανικότητα» – ακόμα και και ιδίως για τους Αμερικανούς Λατίνους – «συμβαίνει όποτε υπάρχει ένας Λατίνος καλλιτέχνης σε μια σκηνή που θεωρείται πολύ πατριωτική», είπε η Rivera-Rideau. Το 1968, ο γεννημένος στο Πουέρτο Ρίκο, μεγαλωμένος στο Χάρλεμ μουσικός José Feliciano ερμήνευσε έναν εθνικό ύμνο με λατινικές κιθαριστικές επιρροές στα Αγγλικά στην World Series – μόνο και μόνο για να αντιμετωπίσει εκκλήσεις για απέλαση που παραλίγο να καταστρέψουν την καριέρα του. (Σε μια στιγμή πλήρους κύκλου, ο Bad Bunny έφερε τον Feliciano στο Coachella.) Όταν ο Marc Anthony, Νεοϋορκέζος πορτορικανικής καταγωγής, τραγούδησε God Bless America στο MLB All-Star game το 2013 – πάλι στα Αγγλικά – αντιμετώπισε μια σειρά από κατάχρηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Ένας χρήστης του Twitter έγραψε: «Δεν θα έπρεπε ένας ΑΜΕΡΙΚΑΝΟΣ να τραγουδάει God Bless America; #getoutofmycountry.»

Το ημίχρονο του Turning Point USA – μια «οικογενειακή, με αξίες» εκδήλωση «δημιουργημένη για θεατές που αναζητούν αναζωογονητική, πατριωτική ψυχαγωγία» – παρουσιάζει ένα pop-country line-up που θα τραγουδήσει «οτιδήποτε στα Αγγλικά». Η φράση αντηχεί το κίνημα «English Only» του 20ου και 21ου αιώνα, μια προσπάθεια υιοθέτησης των Αγγλικών ως μοναδικής επίσημης γλώσσας των ΗΠΑ με αμυδρά κρυμμένο αντεργατικό και αντι-λατινικό συναίσθημα.

Το backlash ενάντια στον Bad Bunny είναι μέρος «μιας πολύ παλιάς ιστορίας», είπε η Frances Negrón-Muntaner, Πορτορικανή σκηνοθέτιδα, ακαδημαϊκός και συγγραφέας, η οποία τοποθετεί τους Λατίνους «ως ξένους, ως μη αφομοιώσιμους, ως ανθρώπους που κατά κάποιον τρόπο δεν συνεισφέρουν και δεν μπορούν να συνεισφέρουν στην αμερικανική ζωή – παρόλο που, πραγματικά, αυτό δεν ισχύει καθόλου».

Από την αρχή της καριέρας του, ο Bad Bunny έχει μιλήσει άμεσα για την μεταιχμιακή κατάσταση του Πουέρτο Ρίκο, που είναι εδαφική κτήση των ΗΠΑ από το 1898. (Οι όροι είναι σκόπιμα συγκεχυμένοι – όπως ανέφερε μια οριστική απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου, το αρχιπέλαγος παραδόξως «ανήκει στις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά δεν είναι μέρος των Ηνωμένων Πολιτειών».) Έχει χορηγήσει πινακίδες στο Πουέρτο Ρίκο κατά της αμερικανικής πολιτείας. Στο DTMF, θρηνεί για το Lo Que le Pasó a Hawaii – «τι συνέβη στη Χαβάη», η οποία έγινε πολιτεία το 1959 και είναι τώρα ένα τουριστικό θέρετρο που περιθωριοποίησε πλήρως τον αυτόχθονα πληθυσμό. Πέρυσι το καλοκαίρι, η κορυφαία του 30ήμερη κατοικία στο Coliseo de Puerto Rico του Σαν Χουάν συνεργάστηκε με τοπικά ξενοδοχεία για να απωθήσει τους Airbnb-ers, έδωσε προτεραιότητα στην τοπική προσιτότητα και κράτησε τις πρώτες εννέα συναυλίες διαθέσιμες μόνο για τους κατοίκους του νησιού.

Ωστόσο, η υπερ-ειδικότητα της μουσικής και της περσόνας του Bad Bunny – οι αναφορές, οι μοναδικές απογοητεύσεις, η αργκό που είναι, όπως έγραψε η Bonilla, «γεμάτη τόσα πολλά χαμένα σύμφωνα, Spanglish, νεολογισμούς και αργκό που πλησιάζει στην Κρεόλ» – δεν έχει μειώσει την απήχησή της. Αν μη τι άλλο, τα θέματα για τα οποία τραγουδάει (επιτυχία, πάρτι και γυναίκες, ναι – αλλά και μαζικός τουρισμός, εξευγενισμός, η πίεση να φύγεις και η επιθυμία να πας σπίτι) αντηχούν στις ΗΠΑ και πέρα από αυτές. Οι στίχοι του «πηγαίνουν στην ουσία κάτι», είπε η Negrón-Muntaner. Το standout Nuevayol του DTMF, για παράδειγμα, παίρνει το όνομα και τα θέματά του από την προφορά Boricuan της Νέας Υόρκης, αλλά «ακόμα κι αν είσαι Μεξικανός ή Κολομβιανός ή Βενεζουελάνος ή Περουβιανός ή από οπουδήποτε στη Λατινική Αμερική, ξέρεις τι είναι η Νέα Υόρκη», είπε. «Είναι σαν τη δική σου εκδοχή της Νέας Υόρκης – η μεταναστευτική εκδοχή της Νέας Υόρκης.»

Δεν αποτελεί έκπληξη, λοιπόν, ότι οι Αμερικανοί συντηρητικοί, οι οποίοι έχουν σκληρή γραμμή στο μεταναστευτικό και συγκεντρώνουν όποιον μιλάει Ισπανικά σε μια τεράστια «άλλη» κατηγορία, έχουν συγχύσει την πορτορικανική ταυτότητα του Bad Bunny με την ασύντακτη άμορφη κατηγορία «Λατίνος». Ίσως και το NFL, που ποντάρει στη δημοτικότητα του Bad Bunny για να ενισχύσει την επέκτασή του εκτός των ΗΠΑ και με το ταχέως αναπτυσσόμενο λατινικό κοινό του εντός της χώρας. Όπως το Χόλιγουντ βλέπει το μέλλον του στην Ασία, έτσι και το NFL αναγνωρίζει ότι «πρέπει να ανταγωνιστεί σε παγκόσμια κλίμακα», είπε η Negrón-Muntaner. «Και αν θέλεις να το κάνεις αυτό, τότε θέλεις τον μεγαλύτερο παγκόσμιο σταρ που διαθέτεις.»

Ο Bad Bunny, συνήθως διστακτικός να αναλάβει μια θέση που του επιβάλλεται, υπαινίχθηκε όλα αυτά τα βάρη και τις συγχύσεις στα Grammys. Κατά την παραλαβή του βραβείου για καλύτερο άλμπουμ música urbana, είπε, ασυνήθιστα στα Αγγλικά: «ICE out! Δεν είμαστε άγριοι, δεν είμαστε ζώα, δεν είμαστε εξωγήινοι. Είμαστε άνθρωποι και είμαστε Αμερικανοί.»

Η κατοικία του Bad Bunny στο Πουέρτο Ρίκο είναι ένα σπάνιο παράδειγμα χρήσης της φήμης για καλό | Adrian Horton Διαβάστε περισσότερα Ό,τι και να εννοούσε, «νομίζω ότι αυτό που πέρασε ήταν ότι οι Λατίνοι που βρίσκονται εδώ και προσπαθούν να χτίσουν μια ζωή, ή που έχουν γεννηθεί και μεγαλώσει εδώ εδώ και γενιές, θα πρέπει επίσης να θεωρούνται Αμερικανοί, για σκοπούς δικαιωμάτων και υποχρεώσεων», είπε η Negrón-Muntaner.

Τα σχόλιά του φυσικά αντιμετωπίστηκαν με ένα νέο γύρο παραστατικής οργής από την τάξη των Maga. (Δυσκολεύομαι να παραθέσω, αλλά εδώ είναι η Megyn Kelly: «Νιώθω ότι ίσως θέλουμε να στείλουμε την ICE στο κτήμα του. Αξίζει εκατό εκατομμύρια δολάρια, όπως αναφέρεται.») Το backlash «επικοινωνεί παραδοσιακές ιδέες ριζωμένες στη λευκή υπεροχή και την αγγλική γλώσσα», είπε ο Johnson, αν και το NFL κατανοεί ότι «θα είναι σε θέση να αιχμαλωτίσει κοινά που, αν όχι για τον Bad Bunny, δεν θα παρακολουθούσαν, και υπάρχει τεράστια αξία σε αυτό». Για τη Maga, είπε η Bonilla, «το γεγονός ότι ο κορυφαίος καλλιτέχνης στον κόσμο μιλάει Ισπανικά, είναι Αμερικανός με έναν αστερίσκο, δεν είναι ο ορισμός τους για την Αμερική, πυροδοτεί τους φόβους τους για το τι γίνεται η Αμερική και την ασχετοσύνη άλλων μορφών αμερικανικότητας στην παγκόσμια σκηνή.»

Υπάρχει ένα δίκοπο στοιχείο σε αυτό, ακόμη και από εκείνους που είναι πρόθυμοι να αγκαλιάσουν τον Bad Bunny ως σύμβολο της αντίστασης κατά του Trump ευρέως. «Βλέπω πολλούς ανθρώπους στο TikTok να βελτιώνουν τα Ισπανικά τους, να μαθαίνουν τους στίχους των τραγουδιών, και αυτοαποκαλούμενοι gringos να λένε σαν, ‘Εντάξει, θα μάθω’. Και υπάρχει κάτι πραγματικά όμορφο σε αυτό», είπε η Bonilla. «Αλλά την ίδια στιγμή, νιώθω ότι η ιδιαιτερότητα του ως αποικιακός πολίτης, ως κάποιος που αγωνίστηκε όχι για μεγαλύτερα δικαιώματα εντός των ΗΠΑ, αλλά για το δικαίωμα να χαράξουμε τον δικό μας δρόμο, έχει χαθεί στο μήνυμα.»

Μετανάστευση, αναμείξεις, μεταβαλλόμενες παλίρροιες επιρροής και εξουσίας – με τους δικούς τους τρόπους, η Maga και ο Bad Bunny ανταποκρίνονται στο ίδιο φαινόμενο του 21ου αιώνα: την αποσύνδεση του πολιτισμού από τη γεωγραφία, αφήνοντας πολλούς ανθρώπους, ανεξάρτητα από τη φυσική τους τοποθεσία, να αισθάνονται ταυτόχρονα χαμένοι και υπερ-συνδεδεμένοι. Το σκοτεινό όραμα της Maga – ένα όραμα αυστηρού προστατευτισμού της ταυτότητας – συνεχίζει τον πολιτιστικό του πόλεμο ενάντια σε ό,τι θεωρεί απειλητικό, διαφορετικό ή βολικά άξιο για αποδιοπομπαίο τράγο. Όμως, ανεξάρτητα από το πώς θα πάει η κυριακάτικη εμφάνιση, ο Bad Bunny, ένας ασυμβίβαστος μουσικός που έκανε τέχνη τη διασύνδεση και γεύμα τις προσδοκίες, έχει ήδη κερδίσει. «Θα είναι διασκεδαστικό. Θα είναι εύκολο», υποσχέθηκε την Πέμπτη, λίγες μέρες πριν την παράσταση. Backlash ή όχι, το πάρτι συνεχίζεται.