Η Judit Polgár, η κορυφαία σκακίστρια παγκοσμίως, ξεκίνησε την εντυπωσιακή της πορεία το 1981, σε ηλικία μόλις έξι ετών. Με μία σειρά από νίκες εναντίον Ούγγρων αντιπάλων, κατέκτησε ένα ηλεκτρονικό σκάκι Boris Diplomat Bd-1. “Ήμουν αδίστακτη,” δηλώνει η 49χρονη σήμερα Polgár στο ντοκιμαντέρ του Netflix, “Queen of Chess”. “Ήθελα να συντρίψω τους αντιπάλους μου. Θυσίαζα τα πάντα για να κάνω ματ.” Αρχειακό υλικό αποτυπώνει την ένταση της πρώτης νίκης της Polgár, με τους ηττημένους αντιπάλους της να παρακολουθούν με αμήχανη έκφραση, ενώ η νεαρή Ουγγαρέζα κοιτάζει τους φωτογράφους κάτω από ένα “άγριο” καρέ. Αυτή η θριαμβευτική στιγμή έθεσε τέλος (τουλάχιστον προσωρινά) στην αμήχανη ντροπαλότητα της Polgár, κάνοντάς την να αισθανθεί “εξαιρετικά ισχυρή”. “Μετά από αυτό, ήταν ξεκάθαρο ότι θα γίνω σκακίστρια. Και αν θέλεις να γίνεις η καλύτερη,” λέει με ένα πονηρό χαμόγελο, “είναι πολύ σημαντικό να έχεις προκλήσεις.”
Οι προκλήσεις, πράγματι, υπήρξαν πολλές. Το “Queen of Chess”, μια εγκωμιαστική αφήγηση της ζωής της σπουδαιότερης σκακίστριας όλων των εποχών, έχει πληθώρα από αυτές να παρουσιάσει. Υπάρχει ο εξαντλητικός προπονητικός ρυθμός στο σκάκι, σχεδιασμένος ως πείραμα από τον πατέρα της Polgár, László, ψυχολόγο της εκπαίδευσης, με σκοπό να αποδείξει ότι “οι ιδιοφυΐες δημιουργούνται, δεν γεννιούνται”. (Το σχολείο και τα Σαββατοκύριακα είχαν καταργηθεί, ώστε “κάθε μέρα να είναι εργάσιμη”). Υπάρχει το κομμουνιστικό καθεστώς, το οποίο, ανησυχώντας για τις φιλοδοξίες της οικογένειας να αγωνιστεί στη Δύση, κατάσχεσε τα διαβατήριά τους.
Υπάρχει επίσης ο αδυσώπητος σεξισμός που ακολούθησε τη μικροσκοπική πρωτοπόρο και τις μεγαλύτερες αδελφές της, Susan και Sofia. Οι ίδιες ήταν εξοργισμένες με την τόλμη τους να αμφισβητούν τους grandmasters του ανδροκρατούμενου αθλήματος, διατυπώνοντας απόψεις όπως “οι γυναίκες στερούνται της καθαρής πνευματικής ικανότητας που απαιτείται για την κατανόηση του σκακιού”. Όλα αυτά παρουσιάζονται στο ντοκιμαντέρ, το οποίο προσπαθεί να συλλάβει την συχνά απογοητευτική πραγματικότητα των εμπειριών της Polgár. Ωστόσο, δεν αγγίζει όλες τις πτυχές. Κατά τη διάρκεια των 90 λεπτών του ντοκιμαντέρ, παραμένει η αίσθηση ότι υπάρχει κάτι περισσότερο στην ιστορία της Polgár. Αν η βραβευμένη με Emmy σκηνοθέτις Rory Kennedy είχε εστιάσει περισσότερο, τα αποτελέσματα ίσως να μην ήταν τόσο συναισθηματικά ατελή. Αντί γι’ αυτό, παρακολουθούμε μια εκτυφλωτική, νευρική αφήγηση της νεανικής ανόδου της Polgár στην κορυφή του σκακιού, με θολές σκηνές στρατηγικής δεινότητας, συνοδευόμενες από ενοχλητικά νέον γραφικά και ένα επιθετικά δυσάρεστο soundtrack από διάφορα post-punk συγκροτήματα με γυναικεία φωνητικά.
Ωστόσο, στην καρδιά του ντοκιμαντέρ βρίσκεται η αντιπαλότητα της Polgár με τον αείμνηστο πρώην παγκόσμιο πρωταθλητή Garry Kasparov. “Ο τρόπος που έπαιζε σκάκι δεν ήταν συμβατός με τον καλύτερο τρόπο αντιμετώπισης του Garry Kasparov,” σχολιάζει ο Ρώσος grandmaster, με μία κίνηση του χεριού του. Και όμως, τελικά, η Polgár τα κατάφερε. Μετά από 14 έντονους αγώνες (ο πιο διαβόητος εκ των οποίων, το 1994, είδε τον Kasparov να παραβιάζει τον κανόνα “αγγίζω-κινού”). Η Polgár, σε ηλικία 26 ετών, νίκησε τελικά το είδωλό της. Εκείνη την εποχή, το ρεκόρ της νίκης χαιρετίστηκε από τον Ρώσο με μια αδιάφορη χειραψία.
Και τώρα; “Η Polgár απέδωσε,” μουρμουρίζει.
“Έπρεπε να αποδείξω τον εαυτό μου 10 φορές περισσότερο από ό,τι αν είχα γεννηθεί αγόρι,” δηλώνει η Polgár με την κούραση κάποιου που γνωρίζει καλά ότι ανεξαρτήτως επιτευγμάτων, δεν θα είναι ποτέ αρκετά για κάποιους.
Εισέρχεται, με ένα στεναγμό, ο László Polgár. “Δεν μάλωσα ποτέ [τα κορίτσια] επειδή έχαναν έναν αγώνα. Ωστόσο, η ήττα είναι πολύ κακό πράγμα,” επιπλήττει ο 70χρονος με την μαχητική γενειάδα, καθισμένος στην τεράστια πολυθρόνα του σαν ένας εκθρονισμένος λέοντας.
Μόνο στις τελευταίες στιγμές του ντοκιμαντέρ “Queen of Chess” αγγίζει την πολυπλοκότητα της σχέσης της Judit με τον πατέρα της. “Πώς νιώθεις που είσαι το αντικείμενο αυτού του πειράματος;” ρωτά η Kennedy. Άβολο γέλιο, και μετά σιωπή. Το βλέμμα της Polgár χάνεται. “Βεβαίως, από τη μία πλευρά, δεν είναι ευχάριστο να είσαι μέρος ενός πειράματος,” λέει, με δάκρυα στα μάτια, πάνω από ένα μοντάζ από τις πρώτες της νίκες με το χαρακτηριστικό της καρέ. “Αλλά ο πατέρας μου ήταν αυτός που μου έδειξε την ομορφιά του σκακιού…” συνεχίζει, πριν περιπλανηθεί σε μια δασική έκταση με ευχολόγια για την αυτοβελτίωση.
“Η Judit Polgár ήταν ένα πειραματόζωο,” λέει ένας από τους συμμετέχοντες. “Το γεγονός ότι πέτυχε όλα αυτά που ονειρευόταν ο πατέρας της και παρέμεινε ένα πολύ φυσιολογικό και ευχάριστο άτομο, αυτό είναι… κάποιο είδος θαύματος.”
Αυτή, υποψιάζεται κανείς, δεν είναι ούτε η μισή αλήθεια. Το “Queen of Chess” είναι διαθέσιμο στο Netflix.
