Η φαντασία του ανθρώπου από αιώνες πλάθει μυθικά πλάσματα, από τις απειλητικές μορφές που περιέγραψε ο προφήτης Ιεζεκιήλ, μέχρι τον Βουράκ που ταξίδεψε τον Μωάμεθ, και τους κενταύρους της αρχαίας Ελλάδας. Αυτή η έμφυτη τάση να συνδυάζουμε χαρακτηριστικά διαφόρων ειδών με τα ανθρώπινα, όπως σημειώνει ο Adrian Woolfson, βρίσκεται στον πυρήνα μιας επικείμενης βιολογικής επανάστασης. Σύντομα, τα φανταστικά πλάσματα δεν θα παραμένουν απλώς προϊόντα της φαντασίας, αλλά θα γίνουν πραγματικότητα.
Σύμφωνα με τις προβλέψεις, τα είδη που έχουν διαμορφωθεί από δισεκατομμύρια χρόνια φυσικής επιλογής θα κληθούν να συνυπάρξουν με τεχνητές εκδοχές, σχεδιασμένες και κατασκευασμένες από τον άνθρωπο. Οι συνέπειες αυτής της εξέλιξης αναμένονται δραματικές. “Συνθετικά είδη θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν για την παραγωγή βιοκαυσίμων, φαρμάκων, βιοαισθητήρων, ανθεκτικών στην ξηρασία καλλιεργειών και αμέτρητων άλλων καινοτομιών,” γράφει ο Woolfson. “Ίσως θα καλλιεργούμε σπίτια αντί να τα χτίζουμε.”
Αυτό το σενάριο, αν και ανήκει στη σφαίρα της επιστημονικής φαντασίας, απασχολεί έντονα τον Woolfson, έναν πρωτοπόρο στον χώρο της γενετικής και συγγραφέα, ο οποίος υποστηρίζει ότι η φύση της ζωής στη Γη βρίσκεται στα πρόθυρα μιας ριζικής μεταμόρφωσης. Το βιβλίο του παρουσιάζεται ως ένα “ξυπνητήρι” για μια “δεύτερη Γένεση”, η οποία, ενώ προσφέρει τεράστια οφέλη, εγκυμονεί και βαθιά ανησυχητικές συνέπειες.
Πώς φτάσαμε στο χείλος μιας τέτοιας επανάστασης; Ο Woolfson αναφέρεται σε δύο βασικές τεχνολογικές καινοτομίες. Η πρώτη αφορά την ανάπτυξη τεχνολογιών, όπως η μέθοδος Sidewinder του Caltech, που επιτρέπουν τη σύνθεση θραυσμάτων DNA “με πρωτοφανές μέγεθος και πολυπλοκότητα, ταχέως και αποτελεσματικά”. Πλέον, ολόκληρα γονιδιώματα μπορούν να συντεθούν σε ελάχιστο χρόνο. Η δεύτερη εξέλιξη προέρχεται από την τεχνητή νοημοσύνη, η οποία έχει βοηθήσει τους επιστήμονες να επιλύσουν προηγουμένως άλυτα επιστημονικά προβλήματα, ιδίως αυτά που αφορούν τη δομή των πρωτεϊνών.
Οι πρωτεΐνες, οι δομικές μονάδες της ζωής, αποτελούνται από αλληλουχίες αμινοξέων. Ενώ οι επιστήμονες μπορούσαν να δημιουργήσουν μονοδιάστατες αλυσίδες, η πρόβλεψη του τρισδιάστατου σχηματισμού τους, που καθορίζει τη λειτουργία τους, παρέμενε άλυτο πρόβλημα. Η κατάσταση άλλαξε δραματικά το 2020, όταν το AlphaFold2, αξιοποιώντας τεχνολογία νευρωνικών δικτύων, “έσπασε” τον κώδικα της πτύχωσης, επιτρέποντας την ακριβή πρόβλεψη της δομής σύνθετων πρωτεϊνών και, κατά συνέπεια, τη δημιουργία νέων.
Αυτή η ικανότητα να δημιουργούμε νέες πρωτεΐνες ανοίγει τον δρόμο για τη δημιουργία νέων μορφών ζωής. “Η βιολογία βρίσκεται πλέον στο κατώφλι της μετάβασης από μια περιγραφική σε μια παραγωγική επιστήμη. Στο μέλλον, δεν θα καταγράφουμε απλώς είδη, θα τα δημιουργούμε,” τονίζει ο Woolfson.
Η συνύπαρξη φυσικών και τεχνητών οργανισμών θέτει σοβαρά ερωτήματα. Θα έχουν οι τεχνητές μορφές ζωής την ίδια “νομιμότητα” με τα φυσικά είδη; Ο Woolfson πιστεύει πως όχι, αλλά προειδοποιεί ότι η διάκριση μεταξύ φυσικής και τεχνητής ζωής θα γίνεται όλο και πιο ασαφής.
Υπάρχουν, βέβαια, και ευκαιρίες για τη βελτίωση των υπαρχόντων οργανισμών. Η ανθρώπινη σπονδυλική στήλη, για παράδειγμα, που εξελίχθηκε για τετράποδα, θεωρείται “καταστροφή σχεδιασμού” για τους δίποδους ανθρώπους. Ερωτήματα τίθενται για το κατά πόσον μπορούμε να την “βελτιώσουμε”, ή να “εφοδιάσουμε” τη ζωή με νέες ιδιότητες που θα επαναπροσδιορίσουν τη λειτουργία των οργανισμών.
Αν και ο Woolfson ενίοτε υπερβάλει ως προς τον αντίκτυπο της “δεύτερης Γένεσης”, τα επιχειρήματά του είναι πειστικά και η γραφή του σαφής. Ωστόσο, ο δρόμος αυτός είναι γεμάτος παγίδες. Η ευκολία με την οποία μπορούν να δημιουργηθούν ανθρώπινες παθογόνες ουσίες από βιοτρομοκράτες, ο κίνδυνος αστάθειας του ωκεάνιου κύκλου άνθρακα από πειράματα σε βακτηριοφάγους, και οι ηθικές προεκτάσεις της γενετικής τροποποίησης, ιδίως στα θηλαστικά, είναι σοβαροί προβληματισμοί.
Παρότι ο Woolfson τάσσεται υπέρ της απαγόρευσης “designer babies” και “γονεϊκών ανθρώπων”, θεωρεί αδύνατη και αντιπαραγωγική μια παύση στην έρευνα γονιδιωματικής με τεχνητή νοημοσύνη, δεδομένων των τεράστιων οφελών για την ανθρωπότητα. Ωστόσο, η αισιοδοξία του ως προς την αντιμετώπιση των κινδύνων είναι ίσως υπερβολική, καθώς οι κίνδυνοι των ακούσιων συνεπειών φαντάζουν απολύτως υπαρκτοί.
