Μια νέα έκθεση συγκρίνει τα υπερ-επεξεργασμένα τρόφιμα (UPFs) με τα τσιγάρα, τονίζοντας ότι έχουν περισσότερα κοινά μεταξύ τους παρά με φρούτα ή λαχανικά. Οι ερευνητές από τρία πανεπιστήμια των ΗΠΑ, σύμφωνα με δημοσίευση στο επιστημονικό περιοδικό Milbank Quarterly, υποστηρίζουν ότι τόσο τα UPFs όσο και τα τσιγάρα είναι σχεδιασμένα για να προκαλούν εθισμό και να ενθαρρύνουν την κατανάλωση, οδηγώντας σε ευρέως διαδεδομένες βλάβες στην υγεία.

Τα υπερ-επεξεργασμένα τρόφιμα, τα οποία είναι ευρέως διαθέσιμα παγκοσμίως, περιλαμβάνουν βιομηχανικά παραγόμενα προϊόντα, συχνά με τη χρήση γαλακτωματοποιητών, τεχνητών χρωμάτων και αρωμάτων. Στην κατηγορία αυτή εντάσσονται αναψυκτικά, συσκευασμένα σνακ όπως τσιπς και μπισκότα.

Οι ερευνητές εντοπίζουν ομοιότητες στις διαδικασίες παραγωγής των UPFs και των τσιγάρων, καθώς και στις προσπάθειες των κατασκευαστών να βελτιστοποιήσουν τις “δόσεις” των προϊόντων και την ταχύτητα με την οποία δρουν στους μηχανισμούς ανταμοιβής του εγκεφάλου. Βασίζουν τα συμπεράσματά τους σε δεδομένα από την επιστήμη του εθισμού, τη διατροφή και την ιστορία της δημόσιας υγείας.

Οι συγγραφείς αναφέρουν ότι οι διαφημιστικοί ισχυρισμοί, όπως “χαμηλή περιεκτικότητα σε λιπαρά” ή “χωρίς ζάχαρη”, αποτελούν “πράσινο μάρκετινγκ” (health washing) που μπορεί να καθυστερήσει τη θέσπιση κανονισμών, παραπέμποντας στην προώθηση των φίλτρων τσιγάρων τη δεκαετία του 1950 ως καινοτόμων προστατευτικών μέτρων, τα οποία στην πράξη προσέφεραν ελάχιστο ουσιαστικό όφελος.

Τα υπερ-επεξεργασμένα τρόφιμα περιλαμβάνουν όλα τα βρεφικά γάλατα, πολλές εμπορικά παραγόμενες τροφές για βρέφη και νήπια, αναψυκτικά, γλυκά, fast food, σνακ, μπισκότα, κέικ, καθώς και μαζικά παραγόμενο ψωμί, δημητριακά πρωινού, έτοιμα γεύματα και επιδόρπια. Συστατικά όπως συμπυκνώματα χυμών φρούτων, μαλτοδεξτρίνη, δεξτρόζη, σιρόπι χρυσού, υδρογονωμένα έλαια, απομονωμένη πρωτεΐνη σόγιας, γλουτένη, “μηχανικά διαχωρισμένο κρέας”, οργανικές αποξηραμένες πρωτεΐνες αυγού, καθώς και άμυλο ρυζιού και πατάτας και φυτικές ίνες καλαμποκιού, θεωρούνται επίσης υπερ-επεξεργασμένα. Πρόσθετα όπως το γλουταμινικό μονονάτριο, οι χρωστικές, οι πυκνωτικοί παράγοντες και οι γυαλιστικοί παράγοντες είναι επίσης υπερ-επεξεργασμένα.

Αυτές οι τροφές περιέχουν υψηλότερα επίπεδα αλατιού, ζάχαρης, λίπους και πρόσθετων ουσιών που συνδέονται με την παχυσαρκία, τον καρκίνο, τον διαβήτη τύπου 2 και τις καρδιαγγειακές παθήσεις. Τείνουν επίσης να έχουν χαμηλότερα επίπεδα πρωτεΐνης, ψευδαργύρου, μαγνησίου, βιταμινών Α, C, D, E, B12 και νιασίνης, απαραίτητων για τη βέλτιστη ανάπτυξη και εξέλιξη των παιδιών. Πιστεύεται επίσης ότι άλλοι μηχανισμοί συμβάλλουν στη σύνδεση των UPFs με χειρότερα αποτελέσματα υγείας, συμπεριλαμβανομένων αρνητικών επιπτώσεων στην ανάπτυξη της εντερικής μικροχλωρίδας.

«Πολλά UPFs μοιράζονται περισσότερα χαρακτηριστικά με τα τσιγάρα παρά με ελάχιστα επεξεργασμένα φρούτα ή λαχανικά και, ως εκ τούτου, δικαιολογούν ρύθμιση ανάλογη με τους σημαντικούς κινδύνους για τη δημόσια υγεία που ενέχουν», κατέληξαν οι ερευνητές.

Η καθηγήτρια Ashley Gearhardt του Πανεπιστημίου του Μίσιγκαν, κλινική ψυχολόγος με εξειδίκευση στον εθισμό, ανέφερε ότι οι ασθενείς της έκαναν παρόμοιες συνδέσεις: «Έλεγαν, ‘Νιώθω εθισμένη σε αυτό το πράγμα, το επιθυμώ – συνήθιζα να καπνίζω τσιγάρα [και] τώρα έχω την ίδια συνήθεια, αλλά είναι με σόδα και ντόνατς. Ξέρω ότι με σκοτώνει· θέλω να το σταματήσω, αλλά δεν μπορώ.’»

Η συζήτηση γύρω από τα UPFs ακολουθεί ένα καθιερωμένο μοτίβο στον τομέα του εθισμού. Η Gearhardt δήλωσε: «Απλώς κατηγορούμε το άτομο για λίγο και λέμε ‘α, ξέρεις, απλώς κάπνισε με μέτρο, πίνε με μέτρο’ – και τελικά φτάνουμε σε ένα σημείο όπου κατανοούμε τους μοχλούς που μπορεί να χρησιμοποιήσει η βιομηχανία για να δημιουργήσει προϊόντα που μπορούν πραγματικά να “πιάσουν” τους ανθρώπους».

Ενώ το φαγητό, σε αντίθεση με τον καπνό, είναι απαραίτητο για την επιβίωση, οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι η διάκριση αυτή καθιστά την ανάληψη δράσης διπλά απαραίτητη, καθώς είναι δύσκολο να αποφύγει κανείς το σύγχρονο περιβάλλον τροφίμων. Η Gearhardt τόνισε ότι θα πρέπει να είναι δυνατή η διάκριση μεταξύ επιβλαβών UPFs και άλλων τροφίμων, όπως ακριβώς τα αλκοολούχα ποτά διακρίνονται από άλλα ροφήματα.

Τα UPFs πληρούν «καθιερωμένα κριτήρια» για το αν μια ουσία θα πρέπει να θεωρείται εθιστική, υποστηρίζει η έκθεση, με χαρακτηριστικά σχεδιασμού που «μπορούν να οδηγήσουν σε καταναγκαστική χρήση» – αν και «οι βλάβες των UPFs είναι σαφείς, ανεξάρτητα από την εθιστική τους φύση».

Οι συγγραφείς πρότειναν ότι τα μαθήματα από τη ρύθμιση του καπνού, «συμπεριλαμβανομένων των δικαστικών υποθέσεων, των περιορισμών μάρκετινγκ και των δομικών παρεμβάσεων», θα μπορούσαν να προσφέρουν καθοδήγηση για τη μείωση των βλαβών που σχετίζονται με τα UPFs, καλώντας σε προσπάθειες δημόσιας υγείας να «μετατοπιστούν από την ατομική ευθύνη στην ευθύνη της βιομηχανίας τροφίμων».

Ο καθηγητής Martin Warren, επικεφαλής επιστημονικός υπεύθυνος στο Quadram Institute, ένα εξειδικευμένο ερευνητικό κέντρο τροφίμων, δήλωσε ότι ενώ υπήρχαν παραλληλισμοί μεταξύ των UPFs και των τσιγάρων, οι συγγραφείς κινδύνευαν να «ξεπεράσουν τα όρια» στις συγκρίσεις τους. Υποστήριξε ότι εγείρονται ερωτήματα εάν τα UPFs, όπως η νικοτίνη, είναι «εγγενώς εθιστικά με φαρμακολογική έννοια, ή αν εκμεταλλεύονται κυρίως μαθημένες προτιμήσεις, συνθήκες ανταμοιβής και ευκολία».

Τόνισε επίσης ότι είναι σημαντικό να εξεταστεί εάν οι δυσμενείς επιπτώσεις στην υγεία που αποδίδονται στα UPFs προέρχονται από το περιεχόμενό τους, ή επειδή αντικαθιστούν «ολικές τροφές πλούσιες σε φυτικές ίνες, μικροθρεπτικά συστατικά και προστατευτικές φυτοχημικές ουσίες». «Αυτή η διάκριση έχει σημασία, διότι επηρεάζει το αν οι ρυθμιστικές απαντήσεις θα πρέπει να μιμούνται τον έλεγχο του καπνού ή αντίθετα να δίνουν προτεραιότητα στην ποιότητα της διατροφής, στα πρότυπα αναδιατύπωσης και στη διαφοροποίηση του συστήματος τροφίμων».

Ο Dr Githinji Gitahi, διευθύνων σύμβουλος της Amref Health Africa, σχολίασε: «Αυτό το άρθρο ενισχύει μια αυξανόμενη συναγερμό δημόσιας υγείας σε όλη την Αφρική, όπου οι εταιρείες έχουν βρει μια άνετη και κερδοφόρα σύνδεση: αδύναμη κρατική ρύθμιση για επιβλαβή προϊόντα και ένα μεταβαλλόμενο πρότυπο κατανάλωσης. Όλα αυτά επιβάλλουν νέες και προληπτικές πιέσεις σε ήδη καταπονημένα συστήματα υγείας. Χωρίς παρεμβάσεις υπό την καθοδήγηση του δημόσιου τομέα για το αυξανόμενο βάρος των μη μεταδοτικών ασθενειών, κινδυνεύουμε με κατάρρευση των συστημάτων υγείας».