Η βόλτα σε μια γκαλερί τέχνης μπορεί να γίνει ανατριχιαστική όταν οι βαθύτεροι φόβοι και οι αγωνίες σου εκτίθενται στους τοίχους. Αυτή ακριβώς είναι η δύναμη του Robert Crumb. Για πάνω από μισό αιώνα, ο λιγομίλητος, ιδιόρρυθμος και γεμάτος απωθημένα καλλιτέχνης, πλέον στα 80 του, δημιουργεί underground κόμικς που ξεγυμνώνουν τις δικές του νευρώσεις, αντανακλώντας ταυτόχρονα και τις δικές μας.
Τώρα, ο Crumb τιμάται σε μια πολυτελή γκαλερί του Λονδίνου, με σελίδες από τα σημειωματάριά του να πλαισιώνονται σαν έργα υψηλής τέχνης. Ωστόσο, η τέχνη του δεν είναι «υψηλή» με την παραδοσιακή έννοια – είναι βρώμικη, θυμωμένη και γεμάτη παράνοια. Είναι ο κλασικός Crumb: αδύνατοι άντρες να τρέμουν από ανησυχία, φόβο και ορμές σε έναν σκληρό, αδιάφορο, παράλογο κόσμο, πάντα πλαισιωμένοι από γυναίκες-τιτάνες με μπότες μέχρι τον μηρό.
Τα κορυφαία του έργα είναι τα πιο απλά, οι οπτικές «ατάκες». Σε ένα σχέδιο, ο Crumb κατεβαίνει στην τουαλέτα, με γκράφιτι στον τοίχο να γράφει: «Εδώ κάθομαι και δεν μπορώ να ξεκινήσω, προσπάθησα να κάνω την ανάγκη μου και απλά έκανα αέρια». Απόλυτη, δυστυχισμένη αποτυχία και χοντροκομμένο χιούμορ, αυτός είναι ο κόσμος του Crumb. Σε άλλα αυτοπορτρέτα, βλέπουμε ένα όπλο στο πίσω μέρος του μεγάλου, αστείου κεφαλιού του, ή τον να γκρινιάζει ότι κανείς δεν μπορεί να τον καταλάβει. «Αυτομαστίγωμα ίσως;» αναγράφεται σε ένα σχέδιο, «ή μήπως είναι αλήθεια!» Αποτελεί έναν τρομερό, αλλά και απόλυτα αναγνωρίσιμο, συνδυασμό υπερενισχυμένης αυτο-απαξίωσης και ακραίας αλαζονείας.
Πώς θα μπορούσε να μην είναι έτσι; Ο κόσμος που βλέπει είναι άσχημος, βίαιος και πολιτικά θλιμμένος. Ένας εξωγήινος θρηνεί για την απληστία και την εξαπάτηση της ανθρώπινης φυλής σε μια εικόνα. Ένας δυστυχής άντρας με ραγισμένη μύτη κλαίει: «Έχω καταστρέψει τη ζωή μου, έχω τελειώσει». Παντού βλέπεις χαρούμενους, υγιείς ανθρώπους να αγνοούν και να απορρίπτουν τους φτωχούς, βασανισμένους «περίεργους» ανάμεσά τους.
Η μόνη παρηγοριά σε όλα αυτά προέρχεται από τις γυναίκες: γιγάντιες, επιβλητικές, πληθωρικές Αμαζόνες. Ο Crumb τις λατρεύει, τις ειδωλοποιεί, αρπάζεται απεγνωσμένα από τα χοντρά πόδια τους. Είναι ένας σπασμένος, τρομερός «νταής», αλλά αυτές οι γυναίκες είναι κάτι καλό στον κόσμο, κάτι αγνό. Σε ένα σχεδόν γλυκό σχέδιο, ένας κοντός, φαλακρός άντρας με νοσοκομειακό χιτώνα λέει σε μια τεράστια θεά των γκλάμουρ πόσο χαρούμενος είναι και πόσο γεμάτος αγάπη. «Κάθε στιγμή είναι σημαντική!» γράφει με μεγάλα, έντονα γράμματα στον ουρανό. Πού πήγαν η παράνοια, η πικρία και το αυτομαστίγωμα; Φαίνεται εξαφανίστηκαν αμέσως μόλις εμφανίστηκε μια «κούκλα».
Στον κάτω όροφο, τα έργα είναι κυρίως εκτυπώσεις από ένα σημειωματάριο της δεκαετίας του 1980, ενώ στον πάνω όροφο βρίσκονται κυρίως πρωτότυπα σχέδια. Άμεσα, ξεκαρδιστικά, πειραματικά: διαθέτει μια υπέροχη συνθετική ματιά, έναν λαμπρό χειρισμό της γραμμής και ένα απίστευτα μοναδικό στυλ. Εδώ, υπάρχει ακόμη περισσότερη παράνοια, ακόμη περισσότερη «πορνογραφία» – άντρες είτε στραγγαλίζουν τα γεννητικά τους όργανα είτε τραβούν τα μαλλιά τους. Δεν υπάρχει ενδιάμεση κατάσταση: είτε είναι απόλυτη σεξουαλική απόκλιση είτε απόλυτη αγωνία. Τι ζωή.
Ένα πορτρέτο της συζύγου του, Aline Kominsky-Crumb (η οποία ήταν επίσης γνωστή καλλιτέχνιδα κόμικς), να κολυμπάει στη Μεσόγειο, φαίνεται διαφορετικό. Δεν είναι «πορνογραφικό», ούτε παράνοικο, ούτε αηδιαστικό, ούτε έντονο, είναι απλώς στοργικό, αγνό και απλό. Μια μικρή στιγμή αψεγάδιαστης χαράς σε έναν κατά τα άλλα μάλλον άθλιο κόσμο.
Δεν είναι σαφές τι κερδίζεται βλέποντας το μεγαλύτερο μέρος του έργου του Crumb σε γκαλερί, πλαισιωμένο σε έναν τοίχο, αντί για μια έντυπη έκδοση. Στην καλύτερη περίπτωση, σου δίνει τον χρόνο και τον χώρο να εξετάσεις κάθε εικόνα, να την αντιμετωπίσεις ως ένα μεμονωμένο, σημαντικό, εξυψωμένο αντικείμενο, αντί για άλλη μια αγχωμένη σελίδα σε μια ατελείωτη ροή αγχωμένων σελίδων. Στη χειρότερη, καταστρέφει την εμπειρία της ανάγνωσης του έργου, υπονομεύοντας την αρχική πρόθεση και μορφή. Οι πιο αφηγηματικές, «κομικς» εικόνες δεν αποδίδουν εξίσου καλά όταν είναι πλαισιωμένες σε έναν τοίχο. Ο Crumb αξίζει αναμφίβολα να παρουσιάζεται σε μια κομψή γκαλερί του Mayfair, αλλά εξίσου, δεν υπάρχει τίποτα κακό με τα κόμικς. Είναι φτηνά, εύκολα, βρώμικα και αληθινά, ακριβώς όπως ο Crumb.
Ούτως ή άλλως, ο Crumb παραμένει μοναδικός και ξεκαρδιστικός. «Δεν έχει τέλος η ανοησία», γράφει με μεγάλα γράμματα σε έναν τοίχο στον κάτω όροφο, και ας ελπίσουμε ότι όχι. Γιατί όταν η ανοησία προέρχεται από τον Crumb, είναι εκπληκτικά λαμπρή.
Το “R Crumb: There’s No End to the Nonsense” παρουσιάζεται στην David Zwirner, Λονδίνο, έως τις 14 Μαρτίου.
