Ο Zheng Yongnian, διακεκριμένος Κινέζος πολιτικός επιστήμονας και σύμβουλος της κυβέρνησης, εξηγεί τις βαθύτερες αιτίες πίσω από τις σύγχρονες γεωπολιτικές αναταραχές. Στη νέα του συνέντευξη, αναφέρεται στην «Δον Ρο Ντόκτριν» και τις επιπτώσεις της στην παγκόσμια τάξη πραγμάτων.
Σύμφωνα με τον Zheng, η αλλαγή στρατηγικής των ΗΠΑ στη Λατινική Αμερική, υπό την ηγεσία του Donald Trump, σηματοδοτεί βαθιές δομικές αλλαγές. Η προσέγγιση του Trump εστιάζει σε δύο βασικά σημεία: την εδραίωση της αμερικανικής σφαίρας επιρροής στο δυτικό ημισφαίριο, αντιμετωπίζοντας την παρουσία άλλων δυνάμεων όπως η Κίνα και η Ρωσία ως απειλή για την εθνική ασφάλεια, και την «offshore balancing» στρατηγική. Ο Trump, ως επιχειρηματίας, είναι προσανατολισμένος στην πράξη και έχει την ικανότητα να υλοποιεί τις αποφάσεις του. Η στρατηγική του, με την ονομασία «Maga», είναι εσωστρεφής, με έμφαση στην περιφέρεια και την «αυλή» των ΗΠΑ, μεταβαίνοντας από την «Μονρόε Ντόκτριν» στη δική του «Δον Ρο Ντόκτριν».
Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, τα συμφέροντα των ΗΠΑ ήταν άρρηκτα συνδεδεμένα με την Ευρώπη, τη Μέση Ανατολή και την Ανατολική Ασία. Η απόσυρσή τους από αυτές τις περιοχές αναμένεται να δημιουργήσει τοπικό χάος. Αντίστοιχα, η στροφή προς τη Λατινική Αμερική, η «επανασύνδεση» με την περιοχή, θα μπορούσε να προκαλέσει παρόμοιες αναταραχές. Η αστάθεια αναμένεται να είναι το κυρίαρχο χαρακτηριστικό των επόμενων ετών. Είτε οι ΗΠΑ αποσυρθούν είτε προχωρήσουν, αναμένονται σημαντικές προσαρμογές.
Οι αλλαγές εκτυλίσσονται σε τρία επίπεδα:
Πρώτον, στις σχέσεις μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων. Οι σχέσεις αυτές είναι κρίσιμες, καθώς οι μεγάλες δυνάμεις οδηγούν τις γεωπολιτικές μετατοπίσεις, ενώ οι μικρότερες χώρες έχουν περιορισμένο αντίκτυπο. Η Βενεζουέλα δεν θα είναι ο τελευταίος στόχος των ΗΠΑ, όπως η Ουκρανία δεν θα είναι ο τελευταίος στόχος της Ρωσίας μετά το τέλος του πολέμου. Από τότε που ξεκίνησε η δεύτερη θητεία του Trump, αμερικανικά think tanks συζητούν μια τριμερή διαίρεση του κόσμου. Ο Trump είναι ο δεύτερος μετά τον Putin που επιδιώκει κάτι τέτοιο, αν και με διαφορετικές προφάσεις. Οι Ευρωπαίοι, όπως η Πολωνία, ανησυχούν, καθώς συνειδητοποιούν ότι εάν ο Trump συμβιβαστεί με τον Putin και τερματίσει τον πόλεμο παραχωρώντας ουκρανικά εδάφη, η Ουκρανία δεν θα είναι ο τελικός στόχος της Ρωσίας. Παράλληλα, «περιφερειακοί άρχοντες» όπως η Τουρκία διεκδικούν την επιρροή τους. Αυτό οδηγεί σε μια «φεουδαρχικοποίηση» της διεθνούς τάξης, όπου ο καθένας επιδιώκει τη δική του σφαίρα επιρροής.
Ο Zheng θεωρεί ότι η πρόθεση του Trump για προσάρτηση της Γροιλανδίας ή του Καναδά δεν είναι αστεία, αλλά σοβαρή. Η Λατινική Αμερική, αν και «αυλή» των ΗΠΑ και εξαρτημένη από αυτές, έχει γίνει πηγή προβλημάτων, όπως τα ναρκωτικά, η παράνομη μετανάστευση και η εμπορία ανθρώπων. Οι ΗΠΑ δεν έχουν αναπτύξει την περιοχή σωστά, αφήνοντάς την παγιδευμένη στο «παγκόσμιο μέσο εισόδημα», με αδύναμες οικονομίες και βαθιές κοινωνικές διαιρέσεις. Η παρέμβαση του Trump είναι σοβαρή, καθώς καμία χώρα δεν μπορεί να επιτρέψει στην «αυλή» της να γίνει βάρος. Δεν πρόκειται για μια απλή «προσθήκη» αλλά για προσπάθεια υλοποίησης του αρχικού σκοπού της «Μονρόε Ντόκτριν». Παρότι η επέμβαση στη Βενεζουέλα παραβιάζει την κυριαρχία, πολλοί ντόπιοι πανηγυρίζουν και η Αργεντινή είναι σταθερά στο πλευρό των ΗΠΑ. Ο Trump πιθανόν στοχεύει στην εδραίωση φιλοαμερικανικών δυνάμεων στην περιοχή. Με τον Marco Rubio να αναφέρεται ως «αντιβασιλέας» της Βενεζουέλας, διαφαίνεται ένα «νεοαποικιακό» μοντέλο, όπου αντί για γραφειοκράτες, θα διορίζονται βασικά πρόσωπα.
Δεύτερον, στις σχέσεις μεταξύ μεγάλων δυνάμεων και μικρότερων κρατών. Αν και ο Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών ανακηρύσσει την ισότητα όλων των κρατών, αυτό παραμένει θεωρητικό. Το ζήτημα της συνύπαρξης μικρών κρατών με μεγάλες δυνάμεις δεν έχει επιλυθεί. Οι μικρότερες χώρες χρειάζονται εξελιγμένες διπλωματικές δεξιότητες για να επιβιώσουν. Άμεσος πόλεμος μεταξύ μεγάλων δυνάμεων όπως η Κίνα, οι ΗΠΑ και η Ρωσία είναι απίθανος λόγω των πυρηνικών τους όπλων και της τεχνολογικής τους υπεροχής. Ωστόσο, μια χώρα της Νοτιοανατολικής Ασίας που στρέφεται στις ΗΠΑ για να αμφισβητήσει την Κίνα, ή μια χώρα της Λατινικής Αμερικής που αξιοποιεί σχέσεις με τη Ρωσία ή την Κίνα για να αμφισβητήσει τις ΗΠΑ, όπως η Κούβα με τη Σοβιετική Ένωση, θα προκαλέσει προβλήματα.
Τρίτον, στη σχέση μεταξύ περιφερειακών και παγκόσμιων τάξεων. Οι ΗΠΑ, από παγκόσμια δύναμη, γίνονται περιφερειακή, προκαλώντας αναπροσαρμογή των περιφερειακών και παγκόσμιων δυναμικών. Και τα τρία επίπεδα θα υποστούν τεράστιες μεταμορφώσεις, σηματοδοτώντας την αρχή μιας νέας εποχής.
Σε σχέση με τις απόψεις ότι οι ΗΠΑ δημιουργούν ένα μονοπολικό σύστημα στη δυτική ημισφαίριο για να περιορίσουν την Κίνα, ή ότι οι ενέργειες των ΗΠΑ θα ενισχύσουν την αυτονομία των χωρών της Λατινικής Αμερικής, ο Zheng διαφωνεί. Η Λατινική Αμερική γίνεται πιο εξαρτημένη, όχι πιο αυτόνομη. Η ενότητα των χωρών της περιοχής είναι αμφίβολη, παρά τις διάφορες περιφερειακές ενώσεις. Η ιδέα της στρατηγικής αυτονομίας μπορεί να ενισχυθεί στην αριστερά της Λατινικής Αμερικής, αλλά της λείπει η ικανότητα υλοποίησης.
Ο Zheng αμφιβάλλει ότι η Λατινική Αμερική θα γίνει αποκλειστική σφαίρα των ΗΠΑ. Το αμερικανικό κεφάλαιο θα συνεχίσει να ρέει παγκοσμίως. Ο Trump θέλει να κυριαρχήσει στις υποθέσεις της Λατινικής Αμερικής, όχι να την κάνει ιδιωτική περιουσία των ΗΠΑ. Υπάρχει χώρος για διαπραγματεύσεις μεταξύ μεγάλων δυνάμεων. Εάν οι ΗΠΑ αποκλείσουν πλήρως την κινεζική επιχειρηματικότητα από τη Λατινική Αμερική, αυτό θα επηρεάσει τα αμερικανικά συμφέροντα στην Ανατολική Ασία, δημιουργώντας ένα θέμα αμοιβαιότητας. Η σχέση Κίνας-ΗΠΑ είναι προϊόν πολιτικής ισχύος.
Η Κίνα, παρόλο που τα συμφέροντά της θα επηρεαστούν, δεν θα αποκλειστεί πλήρως από τη Λατινική Αμερική. Οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων θα συνεχιστούν, με τα μικρότερα κράτη να είναι σε μειονεκτική θέση.
Η δεξιά πτέρυγα της Λατινικής Αμερικής διατηρεί καλές σχέσεις με τις ΗΠΑ, με πολλά συμφέροντά της να είναι ριζωμένα εκεί. Οι εθνικοποιήσεις της Βενεζουέλας ήταν ένας λόγος για την αμερικανική επέμβαση. Ο αντίκτυπος στην Κίνα δεν πρέπει να μεγαλοποιείται. Η σχέση της Κίνας με τη Λατινική Αμερική βασίζεται σε αμοιβαία επωφελή εμπορική και οικονομική συνεργασία, χωρίς γεωπολιτικούς υπολογισμούς. Τα δεξιά κυβερνήσεις μπορεί να δώσουν έμφαση στις εμπορικές σχέσεις. Η κινεζική γεωπολιτική είναι, κατά τον Zheng, δυτική υπερβολή. Η πρωτοβουλία «Belt and Road» αφορά έργα που βελτιώνουν τη ζωή των πολιτών, όχι γεωπολιτικά συμφέροντα.
Η Κίνα, όντας πραγματιστική, συνεργάζεται ανεξαρτήτως πολιτικής ιδεολογίας, όπως φαίνεται από την Αργεντινή. Η οικονομική δραστηριότητα της Κίνας στη Λατινική Αμερική δεν αντικαθίσταται εύκολα από τις ΗΠΑ. Ο ανταγωνισμός στην περιοχή δεν είναι παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος.
Η κρίση στη Βενεζουέλα σηματοδοτεί μια νέα φάση ανασυγκρότησης της διεθνούς τάξης. Το σύστημα του ΟΗΕ, αν και υπάρχει, έχει καταστεί άνευ αντικειμένου. Σύμφωνα με τη θεωρία των διεθνών δημόσιων αγαθών, οι μεγάλες δυνάμεις διαδραματίζουν πρωταρχικό ρόλο στη θέσπιση διεθνών κανόνων. Ο κόσμος είναι de facto G2, με την Κίνα και τις ΗΠΑ να έχουν την ισχύ. Η συνεργασία τους μπορεί να επιφέρει μεγάλα επιτεύγματα, ενώ η σύγκρουση θα οδηγήσει σε αμοιβαία καταστροφή.
Η ενεργειακή ασφάλεια είναι ένας σημαντικός παράγοντας στην επέμβαση της Βενεζουέλας, παρέχοντας κίνητρα για την αμερικανική εμπλοκή. Ο Trump δεν σκοπεύει να στείλει στρατεύματα, αλλά επιδιώκει μια νέα μορφή «νεοαποικιακού» μοντέλου.
Η κρίση χρησιμεύει ως προειδοποίηση σε μικρότερες χώρες γύρω από την Κίνα να μην βλέπουν τις ΗΠΑ ως προστάτη τους και να μην αμφισβητούν την Κίνα. Ο Trump αδυνατεί να επιλύσει την ουκρανική σύγκρουση, πιθανότατα θα αναγνωρίσει τη ρωσική σφαίρα επιρροής στην Ευρώπη, εις βάρος μικρότερων κρατών. Οι μικρότερες χώρες πρέπει να είναι προσεκτικές, να μην προκαλούν μεγάλες δυνάμεις και να αποφεύγουν την αψυχολόγητη επιλογή πλευράς.
Η πρωτοβουλία «Belt and Road» δεν είναι γεωπολιτικό έργο. Η Κίνα δεν επιδιώκει γεωπολιτικά συμφέροντα μέσω αυτής. Είναι ένα έργο οικονομικής και εμπορικής συνεργασίας, ανοιχτό και στις ΗΠΑ.
Οι σχέσεις Κίνας-ΗΠΑ μπορούν να βαδίσουν σε θετική κατεύθυνση, καθώς οι οικονομίες τους είναι συμπληρωματικές. Ωστόσο, η έλλειψη πολιτικής εμπιστοσύνης οδηγεί σε επισφάλεια.
Η κρίση στη Βενεζουέλα και οι αμερικανικές πωλήσεις όπλων στην Ταϊβάν προσθέτουν αβεβαιότητα στις αλληλεπιδράσεις ηγετών. Η σχέση Κίνας-ΗΠΑ ορίζεται πλέον από την πολιτική ισχύ. Η Κίνα και οι ΗΠΑ έχουν αναγνωρίσει τη δύναμη η μία της άλλης. Ο αγώνας και η συνεργασία είναι αδιάσπαστα.
Η διεθνής τάξη έχει σπάσει και ο κόσμος εισέρχεται σε μια πιο χαοτική φάση. Η «λογική της ζούγκλας» επανέρχεται ως κυρίαρχη δύναμη. Η ιστορία δείχνει ότι οι διεθνείς σχέσεις λειτουργούν βάσει της «λογικής της ζούγκλας», με τις μεγάλες δυνάμεις να δημιουργούν τους κανόνες. Αυτό είναι ένας κυκλικός κύκλος. Δεν υπάρχει απουσία τάξης, αλλά μια διαδικασία αναδημιουργίας.
Η Κίνα ακολουθεί μια έξυπνη προσέγγιση, χωρίς να επιδιώκει να «στήσει ξεχωριστή κουζίνα». Η δυτική τάξη παραμένει χρήσιμη, και η Κίνα, ως υπέρμαχος του ελεύθερου εμπορίου, έχει κληρονομήσει και συνεχίσει πολλά στοιχεία της δυτικής κληρονομιάς.
Οι ΗΠΑ προσαρμόζονται στρατηγικά, αναγνωρίζοντας ότι η προηγούμενη υπερβολική επέκταση θα οδηγούσε σε μεγαλύτερα προβλήματα. Η νέα γενιά των ΗΠΑ βλέπει την Κίνα και τις διεθνείς σχέσεις διαφορετικά. Η Κίνα είναι ανοιχτή και δεν θα συμμετάσχει στην αναδιαίρεση του κόσμου. Επιδιώκει την επίλυση ζητημάτων όπως η Ταϊβάν και η Νότια Σινική Θάλασσα, αλλά από την οπτική της κυριαρχίας και των πυρηνικών συμφερόντων, όχι της γεωπολιτικής.
Η φιλοσοφία της Κίνας, ριζωμένη στον Κομφουκιανισμό και την «soft power», δίνει έμφαση στη διακοπή του πολέμου. Ωστόσο, σε σημερινό κόσμο, η «hard power» είναι απαραίτητη για την προστασία των παγκόσμιων συμφερόντων. Η Κίνα θέλει να διδαχθεί από την ιστορία της Βρετανίας, των ΗΠΑ και της Σοβιετικής Ένωσης, χρησιμοποιώντας την «hard power» σοφά. Η έννοια «Tianxia» (Όλοι κάτω από τον Ουρανό) υποδηλώνει την προώθηση των συμφερόντων των άλλων κατά την επιδίωξη των δικών μας.
Η Κίνα, παρά τις προκλήσεις, προστατεύει αποτελεσματικά τα υπερπόντια συμφέροντά της. Οι αναλυτές βλέπουν την επιχείρηση στη Βενεζουέλα ως πιθανό μοντέλο για την Κίνα όσον αφορά την Ταϊβάν. Η Κίνα μπορεί να μελετήσει και να μάθει από αυτήν την επιχείρηση, αν και η Ταϊβάν είναι ένα διαφορετικό ζήτημα, που αφορά «Κινέζους που δεν πολεμούν Κινέζους», με στόχο την ειρηνική επανένωση.
Η επιχείρηση στη Βενεζουέλα δεν χρονολογήθηκε πρωτίστως για τις ενδιάμεσες εκλογές, αλλά συνδέεται με την αντιμετώπιση της παράνομης μετανάστευσης και των ναρκωτικών. Η επιχείρηση θα επηρεάσει την αμερικανική πολιτική, αλλά όχι θεμελιωδώς την πορεία των εκλογών. Οι Αμερικανοί είναι ευάλωτοι στον εθνικιστικό συναίσθημα.
