Μια δεκαετία πριν, μια διπλωματική διαμάχη με την Ιαπωνία θα αρκούσε για να βγάλει τους Κινέζους στους δρόμους ή τουλάχιστον να πυροδοτήσει ένα πατριωτικό λιανικό μποϊκοτάζ. Το 2012, για παράδειγμα, οι εντάσεις κλιμακώθηκαν όταν το Τόκιο αγόρασε και στη συνέχεια εθνικοποίησε τρία από τα νησιά Diaoyu, μια συστάδα οκτώ ακατοίκητων νησιών στην Ανατολική Θάλασσα της Κίνας, τα οποία η Ιαπωνία αποκαλεί Senkakus. Η Κίνα και η Ιαπωνία έχουν μια μακροχρόνια εδαφική διαμάχη για τα νησιά, και οι αρχές φάνηκαν να ανέχονται τις αντι-ιαπωνικές διαδηλώσεις που ξέσπασαν σε πολλές κινεζικές πόλεις εκείνη τη χρονιά, περιλαμβανομένων επιθέσεων σε ιαπωνικά αυτοκίνητα και καταστήματα.
Προχωρώντας γρήγορα στο 2026, το Πεκίνο και το Τόκιο βρίσκονται ξανά σε αντιπαράθεση – αυτή τη φορά για την Ταϊβάν, ένα ζήτημα που το Πεκίνο θεωρεί την πιο «κόκκινη» από τις κόκκινες γραμμές του. Όμως, αυτή τη φορά οι εθνικιστικές φλόγες δεν έχουν αναζωπυρωθεί και η ιαπωνική περιουσία παραμένει άθικτη. Τα διακυβεύματα είναι αναμφισβήτητα υψηλότερα, αλλά η αντίδραση έχει επικεντρωθεί σε στοχευμένη διπλωματική και οικονομική πίεση.
Πολλοί παρατηρητές αποδίδουν αυτή την τακτική αλλαγή σε ένα σημαντικό παράγοντα: την οικονομία. Η τελευταία σύγκρουση ξέσπασε στις 7 Νοεμβρίου, όταν η Ιαπωνίδα Πρωθυπουργός Sanae Takaichi δήλωσε στο κοινοβούλιο της χώρας της ότι η «χρήση βίας από το Πεκίνο κατά της Ταϊβάν» θα μπορούσε να συνιστά «απειλή για την επιβίωση» της Ιαπωνίας, υποδηλώνοντας ότι το Τόκιο θα ανέπτυσσε τις στρατιωτικές του δυνάμεις σε περίπτωση σύγκρουσης στα Στενά της Ταϊβάν. Το Πεκίνο θεώρησε τις δηλώσεις της Takaichi ως προκλητική απόκλιση από τη μακροχρόνια στρατηγική αμφισημία του Τόκιο στο θέμα και κατηγόρησε την Ιαπωνία για παρέμβαση στις εσωτερικές της υποθέσεις – καθώς βλέπει την Ταϊβάν ως μέρος της Κίνας που πρέπει να επανενωθεί με τη βία, αν χρειαστεί. Οι περισσότερες χώρες, συμπεριλαμβανομένων των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ιαπωνίας, δεν αναγνωρίζουν την Ταϊβάν ως ανεξάρτητο κράτος, αλλά η Ουάσινγκτον αντιτίθεται σε οποιαδήποτε προσπάθεια κατάληψης του αυτοδιοικούμενου νησιού με τη βία και είναι δεσμευμένη στην προμήθειά του με όπλα.
Η αντίδραση του Πεκίνου περιλάμβανε την κλήση του Ιάπωνα πρεσβευτή, την προσφυγή στο Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών, την επαναφορά απαγόρευσης εισαγωγών ιαπωνικών θαλασσινών, την έκδοση ταξιδιωτικών προειδοποιήσεων για Κινέζους πολίτες για λόγους ασφαλείας, την ακύρωση πτήσεων και πολιτιστικών εκδηλώσεων, και την αύξηση των περιπολιών της ακτοφυλακής γύρω από τα νησιά Diaoyu. Στρατιωτικά περιστατικά, συμπεριλαμβανομένων αναφορών για κινεζικά αεροσκάφη που κλείδωσαν ραντάρ σε ιαπωνικά αεροσκάφη στις αρχές Δεκεμβρίου, έχουν αυξήσει τις εντάσεις, αλλά αξιοσημείωτα απουσιάζουν οι μαζικές διαδηλώσεις, οι βανδαλισμοί ιαπωνικών επιχειρήσεων και τα μποϊκοτάζ ιαπωνικών εμπορικών σημάτων που χαρακτήρισαν προηγούμενες κλιμακώσεις.
Τα μέτρα του Πεκίνου τώρα είναι «περιορισμένα και δεν ξεπερνούν τη ρητορική, καθώς τέτοια μέτρα έχουν χαμηλό κόστος», σύμφωνα με Κινέζο αξιωματούχο από ένα κορυφαίο οικονομικό τμήμα. «Είναι κάπως απίθανο η Κίνα να επεκτείνει αυτή τη διπλωματική διαμάχη σε περισσότερες οικονομικές αρένες ή να εμπλέξει στρατιωτικές κινήσεις, λαμβάνοντας υπόψη ότι η Ιαπωνία είναι ένας τόσο σημαντικός εμπορικός εταίρος για την Κίνα», δήλωσε ο αξιωματούχος, αρνούμενος να κατονομαστεί, καθώς δεν ήταν εξουσιοδοτημένος να μιλήσει στα μέσα ενημέρωσης.
Τα οικονομικά διακυβεύματα για τις δύο χώρες είναι υψηλά. Η Ιαπωνία είναι ο τρίτος μεγαλύτερος εμπορικός εταίρος της Κίνας και η Κίνα είναι ο μεγαλύτερος εμπορικός εταίρος της Ιαπωνίας, σύμφωνα με το κινεζικό υπουργείο Εξωτερικών. Όμως, σε αντίθεση με το 2012, το Πεκίνο αντιμετωπίζει τώρα διαφορετικές, αναμφισβήτητα πιο δυσμενείς οικονομικές συνθήκες, καθώς μεταβαίνει σε μια πορεία υψηλής τεχνολογίας και καινοτομίας και επιδιώκει να δημιουργήσει νέους πυλώνες ανάπτυξης για να αντικαταστήσει την έντονη εξάρτησή του από την αγορά ακινήτων. Ένας από αυτούς τους πυλώνες είναι η εγχώρια κατανάλωση, αλλά η Κίνα αγωνίζεται να τονώσει αυτή τη ζήτηση. Εν τω μεταξύ, χρειάζεται ξένο εμπόριο και επενδύσεις, κάτι που γίνεται ολοένα και πιο περίπλοκο δεδομένων των εμπορικών της εντάσεων με τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρώπη.
«Η σημερινή ηγεσία γνωρίζει βαθιά ότι η υπερβολική κινητοποίηση του εθνικιστικού αισθήματος είναι δίκοπο μαχαίρι», δήλωσε Κινέζος αξιωματούχος. Ενισχύοντας την προσπάθεια του Πεκίνου να αποτρέψει οικονομικές συνέπειες, ο Liu Jinsong, επικεφαλής ασιατικών υποθέσεων του κινεζικού υπουργείου Εξωτερικών, επισκέφθηκε έναν Ιάπωνα κατασκευαστή στο Dalian, στην επαρχία Liaoning, στα τέλη Νοεμβρίου, για να προσφέρει διαβεβαιώσεις και να παροτρύνει την εταιρεία να συνεχίσει τις δραστηριότητές της στην Κίνα, όπως ανέφερε η ιαπωνική ειδησεογραφική υπηρεσία Nikkei Asia.
«Το Πεκίνο έχει γίνει πιο προσεκτικό στον χειρισμό εξωτερικών τριβών, αποφεύγοντας την υποδαύλιση του εθνικισμού σε ανεξέλεγκτα επίπεδα», δήλωσε δεύτερος αξιωματούχος, ο οποίος επίσης αρνήθηκε να κατονομαστεί. «Σε προηγούμενες κρίσεις, οι αρχές περιστασιακά ανέχονταν ή διοχέτευαν τις διαδηλώσεις για να ασκήσουν πίεση στο εξωτερικό, αλλά η σημερινή ηγεσία γνωρίζει βαθιά ότι η υπερβολική κινητοποίηση του εθνικιστικού αισθήματος είναι δίκοπο μαχαίρι. Μπορεί να ενοποιήσει την κοινή γνώμη και να προβάλει δύναμη βραχυπρόθεσμα, αλλά κινδυνεύει να μετατραπεί σε διέξοδο για την εσωτερική δυσαρέσκεια».
Μετά τον βομβαρδισμό της κινεζικής πρεσβείας στο Βελιγράδι της Σερβίας από το ΝΑΤΟ το 1999, ο οποίος είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατο τριών Κινέζων υπηκόων και τον τραυματισμό άνω των 20, δεκάδες χιλιάδες οργισμένοι άνθρωποι, πολλοί από αυτούς φοιτητές, κατέκλυσαν τους δρόμους σε όλη την Κίνα, στις μεγαλύτερες αντι-αμερικανικές διαδηλώσεις των τελευταίων δεκαετιών, οργανωμένες εν μέρει με κρατική υποστήριξη. Πιο πρόσφατα, το 2021, ξέσπασε ένα μεγάλο εθνικιστικό κύμα στην Κίνα κατά διεθνών εμπορικών σημάτων όπως η H&M, η Nike και η Uniqlo. Οι εταιρείες αντιμετώπισαν κατηγορίες για υποκρισία αφού εξέφρασαν ανησυχία για φερόμενη αναγκαστική εργασία στην παραγωγή βαμβακιού στην αυτόνομη περιφέρεια Xinjiang Uygur – ισχυρισμοί που το Πεκίνο αρνείται.
Εάν η δυσαρέσκεια ξεφύγει από τον έλεγχο, δήλωσε ο δεύτερος αξιωματούχος, «θα μπορούσε να απειλήσει την εσωτερική σταθερότητα». Μέχρι στιγμής, το Πεκίνο έχει περιοριστεί σε έναν πόλεμο λόγων με το Τόκιο. Τα κρατικά μέσα ενημέρωσης δημοσιεύουν καθημερινά σχόλια, καταδικάζοντας τις δηλώσεις της Takaichi και προειδοποιώντας για πιθανή αναβίωση του ιαπωνικού μιλιταρισμού. Όταν αυτά τα άρθρα αναρτώνται σε κινεζικές πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, συνήθως συγκεντρώνουν εκατοντάδες διαδικτυακά σχόλια, με τα περισσότερα να αντικατοπτρίζουν την επιφυλακτικότητα του Πεκίνου απέναντι στο Τόκιο.
Ωστόσο, ο πρώην αρχισυντάκτης της Global Times, Hu Xijin – κάποτε μια από τις πιο εξέχουσες εθνικιστικές φωνές της Κίνας – προειδοποίησε κατά περαιτέρω κλιμάκωσης. «Ο αγώνας κατά της Ιαπωνίας θα μπορούσε να είναι παρατεταμένος», έγραψε ο Hu στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης τον Νοέμβριο. «Η διατήρηση της σταθερότητας, της ορθολογικότητας και της ενότητας της κινεζικής κοινωνίας εξασφαλίζει μακροχρόνια ανθεκτικότητα και αντοχή». Ο Tong Yiduo, 32 ετών, προγραμματιστής στο Πεκίνο, δήλωσε ότι προσωπικά «δεν θα έκανε τίποτα βίαιο ή ακραίο» σχετικά με τη διαμάχη, καθώς είχε εμπιστοσύνη ότι το Πεκίνο θα μπορούσε να τη χειριστεί σωστά. «Δεν έχω την ψευδαίσθηση ότι η Κίνα θα αντιμετωπιστεί δίκαια από τις ΗΠΑ και τους συμμάχους τους όπως η Ιαπωνία. Μέχρι στιγμής, η Κίνα τα πήγε καλά στον εμπορικό πόλεμο [με τις Ηνωμένες Πολιτείες]», πρόσθεσε. «Πιστεύω ότι εφόσον εστιάσουμε στην επιστημονική και τεχνολογική ανάπτυξη και κάνουμε την Κίνα ισχυρότερη, καμία χώρα δεν θα είναι ικανή να μας εκφοβίσει».
Ο Sourabh Gupta, ανώτερος συνεργάτης στο Ινστιτούτο Μελετών Κίνας-Αμερικής στην Ουάσινγκτον, δήλωσε ότι ο εθνικισμός «δεν ξέφυγε από τον έλεγχο αυτή τη φορά», επειδή η κινεζική κυβέρνηση «προσπάθησε να τα παίξει και τα δύο». Ο Gupta δήλωσε ότι το Πεκίνο «χτυπά» την Ιαπωνία ρητορικά, ενώ την τιμωρεί οικονομικά στον τουρισμό και στις εισαγωγές θαλασσινών, ταυτόχρονα «απαλλάσσοντας» την κινεζική οικονομία από αντίποινα «με το να καθησυχάζει κρυφά ιαπωνικές εταιρείες στην Κίνα». Πριν από τις δηλώσεις της Takaichi, οι διμερείς σχέσεις βελτιώνονταν, με τον Κινέζο Πρόεδρο Xi Jinping να συναντά τον Ιάπωνα ηγέτη στο περιθώριο των συναντήσεων του Asia-Pacific Economic Cooperation στη Νότια Κορέα τον Οκτώβριο. Αυτό ερχόταν σε αντίθεση με την κατάσταση το 2012, όταν οι σινο-ιαπωνικές σχέσεις επιδειλώνονταν για περισσότερο από ένα χρόνο πριν ξεσπάσουν οι διαδηλώσεις, δήλωσε ο Gupta. «Αυτή τη φορά, η σκληρή αντίδραση του Πεκίνου είναι να προειδοποιήσει όχι μόνο την Ιαπωνία, αλλά και άλλους που θα κληθούν από τις Ηνωμένες Πολιτείες να υποστηρίξουν στρατιωτικά τις επιχειρήσεις τους κατά τη διάρκεια μιας ένοπλης περίπτωσης έκτακτης ανάγκης στην Ταϊβάν», δήλωσε ο Gupta.
Ο ίδιος δήλωσε ότι το Πεκίνο εκμεταλλεύεται μια «χρυσή ευκαιρία» να επικρίνει το Τόκιο για την «δεκαετή κίνηση του κέντρου βάρους» του ιαπωνικού στρατιωτικού σχεδιασμού, από το βορειοανατολικό στο νοτιοδυτικό θέατρο για την άμυνα της Ταϊβάν. «Αλλά διατηρώντας την αντίδραση κάτω από το όριο της υποδαύλισης του πλήθους, η Κίνα διατηρεί επίσης την επίφαση ενός νόμιμου, υπεύθυνου έθνους», δήλωσε ο Gupta. Παρόλα αυτά, το Πεκίνο επέλεξε να περιορίσει τους πολίτες του από ανοιχτές διαμαρτυρίες, πρόσθεσε, επικαλούμενος «παρατεινόμενες ανησυχίες που συνδέονται με περιστατικά ασφαλείας που αντιμετώπισαν Ιάπωνες υπήκοοι που διαμένουν στην Κίνα στο πρόσφατο παρελθόν» που προκάλεσαν διπλωματική κρίση. «Η Κίνα υπερηφανεύεται ως μια ασφαλής χώρα από την άποψη του νόμου και της τάξης και θα ήθελε να διατηρήσει αυτή τη φήμη», δήλωσε ο Gupta.
Αυτή η φήμη επλήγη τον Ιούνιο του 2024, όταν ένας άνδρας στη Suzhou, επαρχία Jiangsu, επιτέθηκε με μαχαίρι σε Ιαπωνίδα μητέρα και παιδί και σκότωσε μια Κινέζα οδηγό λεωφορείου που προσπάθησε να τις υπερασπιστεί. Μια άλλη θανατηφόρα επίθεση με στόχο Ιάπωνα πολίτη συνέβη τον Σεπτέμβριο του 2024, όταν ένα 10χρονο Ιαπωνικό αγόρι μαχαιρώθηκε από έναν άνδρα στην πόλη Shenzhen, την επέτειο της ιαπωνικής εισβολής στην Κίνα το 1931. Το αγόρι, γιος Ιάπωνα πατέρα και Κινέζας μητέρας, πέθανε μια μέρα μετά το μαχαίρωμα. Και στις δύο περιπτώσεις, οι αρχές παρουσίασαν τις επιθέσεις ως «μεμονωμένο περιστατικό».
Γενικά, οι κινεζικές απόψεις για την Ιαπωνία είναι περίπλοκες και αντιφατικές. Βαθιά δυσαρέσκεια πηγάζει από ιστορικές συγκρούσεις, ιδιαίτερα από την εισβολή της αυτοκρατορικής Ιαπωνίας κατά τον δεύτερο Σινο-Ιαπωνικό πόλεμο. Την ίδια στιγμή, για γενιές, οι Κινέζοι υπήρξαν άπληστοι καταναλωτές ιαπωνικής κουλτούρας και αγαθών. Η Echo Liao, προπτυχιακή φοιτήτρια στη Guangzhou, επαρχία Guangdong, και πρώην φοιτήτρια ανταλλαγής στην Ιαπωνία, δήλωσε ότι «δεν ενδιαφερόταν καθόλου» για τις διαφωνίες μεταξύ των δύο γειτόνων της Ανατολικής Ασίας. «Είμαι πολύ τεμπέλα για να μάθω πολλά για [τη διαμάχη]», πρόσθεσε η Liao. «Είμαι ακόμα πρόθυμη να ταξιδέψω στην Ιαπωνία γιατί μπορώ να λάβω υπηρεσίες και εμπειρίες υψηλού επιπέδου». Ωστόσο, δήλωσε ότι το να είναι πρόθυμη να «ξοδέψει χρήματα στην Ιαπωνία δεν σημαίνει ότι συμφωνεί με άλλα πράγματα».
Ο Zhiqun Zhu, καθηγητής διεθνών σχέσεων στο Bucknell University στις ΗΠΑ, δήλωσε ότι οι νέοι στην Κίνα τείνουν να είναι αδιάφοροι προς την πολιτική. «Οι περισσότεροι Κινέζοι είναι πατριώτες, αλλά δεν εκφράζουν πλέον εθνικιστικά συναισθήματα με ζήλο, όπως έκαναν οι προηγούμενες γενιές», δήλωσε ο Zhu. «Οι κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές συνθήκες έχουν αλλάξει τόσο πολύ που το κινεζικό κοινό έχει γίνει πιο εξελιγμένο και κοσμοπολίτικο». Ανέφερε το φαινόμενο του «lying flat» στην Κίνα – όπου οι νέοι απορρίπτουν την έντονη κοινωνική πίεση για υπερβολική εργασία και υπερ-επίτευξη, προτιμώντας μια μινιμαλιστική, χαμηλών επιθυμιών ζωή.
Εν τω μεταξύ, οι Κινέζοι τουρίστες συνέχισαν να επισκέπτονται την Ιαπωνία, αν και η αύξηση των αφίξεων επιβραδύνθηκε σημαντικά μετά τη διπλωματική διαμάχη του Νοεμβρίου. Σύμφωνα με την Japan National Tourism Organisation, 562.600 Κινέζοι από την ηπειρωτική χώρα επισκέφθηκαν την Ιαπωνία τον Νοέμβριο, αυξημένοι κατά 3% σε σχέση με ένα χρόνο νωρίτερα. Δεκάδες απευθείας πτήσεις παραμένουν διαθέσιμες καθημερινά μεταξύ μεγάλων κινεζικών και ιαπωνικών πόλεων τους επόμενους μήνες. Και σε εμπορικά κέντρα σε όλη την Κίνα, ιαπωνικά εστιατόρια και καταστήματα συνεχίζουν να προσελκύουν σταθερό πλήθος.
Ο Zhu δήλωσε ότι το Πεκίνο θα συνεχίσει να ασκεί πίεση στην Takaichi με ισχυρή ρητορική για κάποιο διάστημα. Αλλά πρόσθεσε ότι και οι δύο πλευρές θα μπορούσαν ακόμα να επιθυμούν την αποκλιμάκωση των εντάσεων και να βρουν μια διέξοδο από την κρίση. Ήταν εξαιρετικά απίθανο η Takaichi να αποσύρει πλήρως τα λόγια της για την περίπτωση έκτακτης ανάγκης στην Ταϊβάν, αλλά εκείνη και άλλοι Ιάπωνες αξιωματούχοι είχαν χαμηλώσει τον τόνο τους πρόσφατα και είχαν επανέλθει σε μια πιο παραδοσιακή αμφίσημη θέση για την Ταϊβάν, πρόσθεσε. Ενώ το Πεκίνο μπορεί να μην ήταν πλήρως ικανοποιημένο, το Τόκιο ήταν απίθανο να υποχωρήσει διπλωματικά, καθώς το αντι-κινεζικό αίσθημα ήταν υψηλό στην Ιαπωνία, δήλωσε ο Zhu. Μέσω της διπλωματίας και ιδιωτικών καναλιών, το Τόκιο θα μπορούσε να προσφέρει στο Πεκίνο πιο ρητές διαβεβαιώσεις σχετικά με την Ταϊβάν από ό,τι είχε δηλώσει δημόσια, πρόσθεσε. Αυτό θα «βοηθούσε να ψυχρανθεί ο θυμός του Πεκίνου, ώστε και οι δύο πλευρές να μπορέσουν να προχωρήσουν».
