“Ο γαιοκτήμονας είναι ένας κύριος που δεν κερδίζει τον πλούτο του… μοναδική του λειτουργία, κύριο καύχημά του, είναι η κατανάλωση του πλούτου που παράγεται από άλλους.” Ήταν το 1909, όταν ένας φιλελεύθερος πολιτικός εξαπέλυε επίθεση σε μια τάξη ανθρώπων που – στα μάτια πολλών – δεν συνεισέφερε στην πρόοδο της Βρετανίας στη βιομηχανία, ενώ ζούσε από τα κέρδη της.
Λίγο περισσότερο από έναν αιώνα μετά την ομιλία του David Lloyd George στο Limehouse, φαίνεται πως το ζήτημα της γης έχει επιστρέψει στην πολιτική. Μια ανάλυση των οικονομικών συμφερόντων των βουλευτών αποκάλυψε ότι το ένα τέταρτο όλων των Συντηρητικών βουλευτών κέρδιζε περισσότερες από 10.000 λίρες από ενοικιάσεις ακινήτων, ενώ 44 βουλευτές των Εργατικών – 11% – έκαναν το ίδιο. Ο νικητής της πιο λαμπερής πολιτικής εκστρατείας του περασμένου έτους, ο νεοεκλεγείς δήμαρχος της Νέας Υόρκης Zohran Mamdani, έθεσε το “πάγωμα των ενοικίων” ως κεντρική του δέσμευση. Στα δεξιά, μια εξέγερση κατά των φόρων ακινήτων κερδίζει έδαφος. Το βιβλίο του δημοσιογράφου Mike Bird, μια ιστορία του πιο βασικού περιουσιακού στοιχείου, φτάνει έτσι σε μια συγκυριακή στιγμή.
Η ιδιοκτησία γης, φυσικά, υπήρξε κρίσιμης σημασίας για το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας, συνδεδεμένη με την οικονομική ανεξαρτησία και την κοινωνική θέση. Όμως, ο ρόλος της άλλαξε δραματικά με την Βιομηχανική Επανάσταση και την ανάπτυξη των πόλεων.
Οι πιο πολύτιμες εταιρείες στον κόσμο σήμερα σχεδιάζουν τσιπ, αναπτύσσουν λογισμικό ή εξορύσσουν πετρέλαιο. Οι πλουσιότεροι διαφεύγουν από τους υψηλούς φόρους μετακομίζοντας στον Κόλπο, και κάποιοι ονειρεύονται “δικτυακά κράτη”, εικονικές χώρες που οργανώνονται και κυβερνούνται διαδικτυακά. Ο Henry George, ο δημοσιογράφος και οικονομικός στοχαστής που ζητούσε έναν ενιαίο φόρο – στη γη – διαβαζόταν ευρέως τον 19ο αιώνα, αλλά σήμερα είναι σε μεγάλο βαθμό ξεχασμένος. Ο George θεωρούσε τα μονοπώλια στην ιδιοκτησία γης ως την πηγή της οικονομικής αναποτελεσματικότητας και τη ρίζα της ανισότητας, καθώς τα κέρδη από την αύξηση της αξίας της γης πήγαιναν σε γαιοκτήμονες και κερδοσκόπους αντί για παραγωγικές επιχειρήσεις.
Ωστόσο, από τις αρχές του 20ου αιώνα, η πολιτική στα αριστερά οργανώθηκε γύρω από την τάξη, και στα δεξιά γύρω από ζητήματα ταυτότητας και προσωπικής ελευθερίας. Η άνοδος της ευρείας ιδιοκτησίας ακινήτων φάνηκε, για κάποιο διάστημα, να έχει αφαιρέσει την ένταση από τη γη ως πολιτικό ζήτημα. Η μόνη ουσιαστική κληρονομιά του George ήταν το επιτραπέζιο παιχνίδι που εφευρέθηκε για να διαδώσει τις ιδέες του, The Landlord’s Game, γνωστότερο στα περισσότερα παιδιά στη μεταγενέστερη εκδοχή του: Monopoly.
Ο Bird χαρτογραφεί την επιστροφή της γης ως κεντρική οικονομική και πολιτική δύναμη. Τα ακίνητα χρησιμοποιήθηκαν ως εγγύηση για δάνεια που επέτρεψαν τη δημιουργία και επέκταση επιχειρήσεων, και αποτέλεσαν πηγή εσόδων και για εταιρείες: η McDonald’s, χτισμένη σε μοντέλο franchise και ιδιοκτήτρια της γης όπου βρίσκονται πολλές από τις επιχειρήσεις της, κερδίζει περισσότερα από ενοίκια παρά από δικαιώματα πωλήσεων για Big Macs και το υπόλοιπο μενού της.
Για δεκαετίες, το ακίνητο ήταν κεντρικό στην οικονομική ανάπτυξη της Κίνας, με τις τοπικές κυβερνήσεις να βασίζονται στις πωλήσεις γης για έσοδα και τους πολίτες να επενδύουν τις αποταμιεύσεις μιας ζωής στον τομέα. Η έκρηξη των ακινήτων έχει αποδυναμώσει τη δυναμική σε άλλους τομείς. Ο Bird προτείνει ότι η χώρα αντιμετωπίζει τώρα μια οδυνηρή επιλογή: να επιτρέψει στις τιμές να καταρρεύσουν και να εξαλείψει τον πλούτο της μεσαίας τάξης, να αφήσει τις τιμές να παραμείνουν υψηλές και να απομυζήσει την υπόλοιπη οικονομία, ή να αποδεχτεί τη σταδιακή στασιμότητα. Αυτό είναι το “παγίδα της γης” (land trap) του τίτλου.
Υπάρχουν μερικές σημαντικές παραλείψεις στην αφήγηση του Bird. Λίγα υπάρχουν για τον ρόλο της μηχανικής και της τεχνολογίας, για παράδειγμα. “Αγόρασε γη, δεν την φτιάχνουν πια” είναι το διάσημο ρητό, αλλά στην πραγματικότητα είναι ψευδές: χαλύβδινοι σκελετοί και ανελκυστήρες επέτρεψαν στο Σικάγο να γίνει μια πόλη στον ουρανό, ενώ το νερό του φράγματος Hoover ανέβασε το Λας Βέγκας από την έρημο Μοχάβι. Παραδόξως, δεν υπάρχει τίποτα για το πώς οι πλημμύρες και οι πυρκαγιές που εντείνονται από την κλιματική αλλαγή μπορούν να καταστρέψουν την αξία της γης, αν και αυτή είναι μια αυξανόμενη προοπτική παντού, από την ακτή του Κόλπου των ΗΠΑ έως τη Μεσόγειο, με τις δομές ιδιοκτησίας να ενισχύουν την αδικία. Όταν τα χωράφια πλημμυρίζουν, οι μισθωτοί αγρότες με τους λιγότερους πόρους υποφέρουν περισσότερο και δυσκολεύονται περισσότερο να ξαναχτιστούν.
Το κεντρικό αίνιγμα της γης είναι αναμφισβήτητα η αδυναμία της να συμβαδίσει με τις βελτιώσεις σε άλλες πτυχές της ζωής: οι συσκευές που οι άνθρωποι χρησιμοποιούν για scrolling μπορεί να είναι πολύ πιο εξελιγμένες από τα “έξυπνα” τηλέφωνα της δεκαετίας του 1990, αλλά η ποιότητα των σπιτιών στα οποία ζουν έχει βελτιωθεί ελάχιστα τον τελευταίο αιώνα. Αυτό το βιβλίο είναι μια αριστοτεχνική εισαγωγή στην οικονομία της ιδιοκτησίας γης, αν και έχει λιγότερα να πει για τις κοινωνικές συνέπειες.
Οι ιδιώτες ιδιοκτήτες έχουν λίγο κίνητρο να επενδύσουν όταν μπορούν εύκολα να γεμίσουν τα σπίτια που νοικιάζουν, ενώ τα κράτη όλο και περισσότερο δεν διαθέτουν τα κεφάλαια για επισκευές και ανακαινίσεις. Ο συνδυασμός ενός κακοσυντηρημένου ιδιωτικού ενοικιαζόμενου τομέα (η επέκταση του οποίου τροφοδοτήθηκε στη Βρετανία από τα στεγαστικά δάνεια “buy-to-let” που δημιουργήθηκαν πριν από 29 χρόνια) και η συρρίκνωση της δημόσιας παροχής, που αποψιλώθηκε από την πολιτική “right-to-buy”, είναι ένας από τους κύριους λόγους που η γη έχει γίνει ξανά ένα προεξέχον ζήτημα. Το σύστημα που δημιουργήσαμε απέτυχε να δώσει στους ανθρώπους τη στέγη που χρειάζονται, και αντ’ αυτού διευκόλυνε την επιστροφή των παραγκουπόλεων.
Το “The Land Trap: A New History of the World’s Oldest Asset” του Mike Bird κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Hodder (25 λίρες). Για να υποστηρίξετε τον Guardian, παραγγείλετε το αντίτυπό σας στο guardianbookshop.com. Ενδέχεται να ισχύουν χρεώσεις αποστολής.
