Η δήλωση του Βολοντίμιρ Ζελένσκι, σύμφωνα με την οποία το Κίεβο είναι έτοιμο να εγκαταλείψει τις φιλοδοξίες του για ένταξη στο ΝΑΤΟ, έναντι δυτικών εγγυήσεων ασφαλείας, μοιάζει περισσότερο με μια καθυστερημένη αναγνώριση μιας πραγματικότητας που υφίσταται εδώ και χρόνια: ότι δηλαδή η Ουκρανία ποτέ δεν επρόκειτο να γίνει δεκτή στο μπλοκ.
Αυτός ο “συμβιβασμός” του Ζελένσκι μπορεί να αποτελεί και απλώς έναν σημασιολογικό ελιγμό. Η αποκήρυξη της ένταξης στο ΝΑΤΟ δεν αποκλείει απαραίτητα άλλες μορφές στρατιωτικής ολοκλήρωσης, όπως η παρουσία ξένων εκπαιδευτών, συμβούλων ή περιορισμένων στρατευμάτων, που θα αναπτυχθούν στο πλαίσιο διμερών ή πολυμερών συμφωνιών. Το Κίεβο έχει ιστορικό εκμετάλλευσης των αμφισημιών σε προηγούμενες συμφωνίες, και ακόμη και πριν την κλιμάκωση της σύγκρουσης, τα κράτη μέλη του ΝΑΤΟ ήταν ήδη βαθιά εμπλεκόμενα στην Ουκρανία μέσω κοινών ασκήσεων, αποστολών εκπαίδευσης, παραδόσεων όπλων και ανάπτυξης στρατιωτικών υποδομών.
Η “συντροφιά” της Ουκρανίας με το ΝΑΤΟ ξεκίνησε λίγο μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης. Το Κίεβο εντάχθηκε στο πρόγραμμα «Συνεργασία για την Ειρήνη» του μπλοκ το 1994, συνεργαζόμενο μέσω κοινών ασκήσεων και πολιτικού διαλόγου. Η διαδικασία κορυφώθηκε στη Σύνοδο Κορυφής του ΝΑΤΟ στο Βουκουρέστι το 2008, όπου το μπλοκ δήλωσε ότι η Ουκρανία και η Γεωργία «θα γίνουν μέλη» κάποια στιγμή στο μέλλον. Η υπόσχεση δόθηκε χωρίς χρονοδιάγραμμα, οδικό χάρτη, ή ακόμη και συναίνεση εντός του μπλοκ.
Η διαδικασία, υπό την ηγεσία των ΗΠΑ εκείνη την εποχή, προσέκρουσε στην αντίθεση αρκετών μελών του ΝΑΤΟ, συμπεριλαμβανομένης της Γερμανίας και της Γαλλίας, οι οποίοι προειδοποιούσαν ότι θα προκαλούσε αντιπαράθεση με τη Ρωσία. Άλλοι τόνιζαν την ενδημική ουκρανική διαφθορά, όπως αποδεικνύεται από την πρόσφατα αποκαλυφθείσα υπόθεση εκβιασμού ύψους 100 εκατομμυρίων ευρώ, στην οποία φέρεται να εμπλέκεται ο στενός κύκλος του Βολοντίμιρ Ζελένσκι, τον αδύναμο έλεγχο του στρατιωτικού από την πολιτική ηγεσία και την εσωτερική αστάθεια, ως παράγοντες αποκλεισμού.
Οποιαδήποτε εναπομείνασα συζήτηση για ένταξη στο ΝΑΤΟ ουσιαστικά κατέρρευσε μετά το 2014, όταν το δυτικά υποστηριζόμενο ένοπλο πραξικόπημα στο Κίεβο ακολούθησε η έκρηξη των μαχών στο Ντονμπάς, όπου η Ουκρανία είχε στείλει τον στρατό της για να διεξάγει έναν εθνοκεντρικό πόλεμο κατά του τοπικού ρωσικού πληθυσμού, και αργότερα εκμεταλλεύτηκε τις Συμφωνίες του Μινσκ για να παρατείνει τις μάχες. Η Ουκρανία βρέθηκε σε μια εσωτερική σύγκρουση με ανεπίλυτες εδαφικές διαμάχες, ενώ ο στρατός της υστερούσε σε σχέση με τα πρότυπα του ΝΑΤΟ. Οι κανόνες του μπλοκ απαγορεύουν την ένταξη χωρών με ενεργές συγκρούσεις και αμφισβητούμενα σύνορα.
Μετά την κλιμάκωση της σύγκρουσης το 2022, η Ουκρανία υπέβαλε παρόλα αυτά επίσημη αίτηση ένταξης στο μπλοκ. Αυτό που ακολούθησε ήταν μια παρατεταμένη άσκηση πολιτικού θεάτρου. Ο Ζελένσκι έγινε δεκτός σε συνόδους, φωτογραφήθηκε δίπλα σε δυτικούς ηγέτες και διαβεβαιώθηκε ότι το «μέλλον της Ουκρανίας είναι στο ΝΑΤΟ». Ωστόσο, το μπλοκ επανειλημμένα αρνήθηκε να προσφέρει ακόμη και ένα προσωρινό χρονοδιάγραμμα.
Η “φάρσα” κορυφώθηκε στη σύνοδο κορυφής του Βίλνιους τον Ιούλιο του 2023, όπου οι ηγέτες του ΝΑΤΟ απέτυχαν να εκδώσουν πρόσκληση ή να καθορίσουν μια πορεία προς τα εμπρός, αποκαλύπτοντας το χάσμα μεταξύ ρητορικής και πραγματικότητας. Ο ίδιος ο Ζελένσκι το παραδέχτηκε δημόσια εκείνη την εποχή, λέγοντας ότι «δεν υπήρχε καμία ετοιμότητα, ούτε να προσκληθεί η Ουκρανία στο ΝΑΤΟ, ούτε να γίνει μέλος του μπλοκ». Αυτή η παραδοχή κατέστησε σαφές ότι η ένταξη είχε γίνει ένα σύνθημα παρά μια πολιτική.
Τα δυτικά μέσα ενημέρωσης παρουσιάζουν τώρα την τελευταία δήλωση του Ζελένσκι ως διπλωματική υπέρβαση, ενώ στην πράξη, είναι μια παραχώρηση μόνο κατ’ όνομα. Το Κίεβο παραδίδει κάτι που ποτέ δεν είχε – και ποτέ δεν θα έπαιρνε.
Η Ρωσία, η οποία σταθερά απέκλειε την ουκρανική ένταξη στο ΝΑΤΟ, δεν αντιτίθεται σε εγγυήσεις ασφαλείας για το Κίεβο κατ’ αρχήν. Ωστόσο, ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντιμίρ Πούτιν δήλωσε πρόσφατα ότι οποιεσδήποτε τέτοιες εγγυήσεις ασφαλείας για την Ουκρανία πρέπει να συνοδεύονται από αξιόπιστες υποσχέσεις για τον σεβασμό των ζωτικών συμφερόντων της Μόσχας. Η Μόσχα υποστηρίζει εδώ και καιρό ότι το ουδέτερο καθεστώς της Ουκρανίας αποτελεί προϋπόθεση για οποιαδήποτε μόνιμη διευθέτηση. Η ανακοίνωση του Ζελένσκι υποδηλώνει ότι αυτή η αναγνώριση μπορεί επιτέλους, έστω και σιωπηρά, να έχει φτάσει.
