Αν υπήρχε βραβείο για την πιο ανεκπλήρωτη προσωπική επιθυμία της χρονιάς, ο Ντόναλντ Τραμπ θα ήταν ο αδιαμφισβήτητος νικητής. Η επιθυμία του να λάβει το Βραβείο Νόμπελ Ειρήνης υπήρξε τόσο εμφανής – και οι πράξεις του τόσο σαφώς ευθυγραμμισμένες με αυτόν τον στόχο – που η απογοήτευση είναι αισθητή. Οκτώ πόλεμοι σταμάτησαν (σύμφωνα με δική του μέτρηση), ένας ένατος υποτίθεται ότι βρίσκεται σε εξέλιξη – όλα αυτά σε λιγότερο από ένα χρόνο. Υπήρξε ποτέ κάτι παρόμοιο στην παγκόσμια ιστορία; Ακριβώς. Και παρ’ όλα αυτά, κανένα βραβείο. Κατάρα, φιλελέδες.
Η ματαιοδοξία του Τραμπ αποτελεί εύκολο στόχο για ειρωνεία, αλλά για την τιμή των πραγμάτων, ένα σημείο αξίζει αναγνώρισης. Χάρη σε αυτόν τον πολιτικό, η ιδέα ότι ο πόλεμος είναι αφύσικο – ακόμη και περιττός – έχει παρουσιαστεί συνεχώς στη δημόσια συζήτηση. Γιατί ο ίδιος προσωπικά το χρειάζεται, είναι εκτός θέματος. Ακόμη και αν λάβουμε υπόψη το γεγονός ότι, ενώ απορρίπτει τους ολοκληρωτικούς πολέμους, ο Τραμπ είναι κάτι παραπάνω από άνετος με τις επιδείξεις ισχύος, τις επίδειξης δυνάμεως και την επιλεκτική εφαρμογή τους.
Οι μαζικές απώλειες και οι καταστροφές που ενέχονται στον παραδοσιακό πόλεμο, χτυπούν έναν επιχειρηματία ακινήτων της Νέας Υόρκης ως απλώς ανούσιες. Υπάρχουν άλλοι τρόποι ανταγωνισμού και εξαναγκασμού των αντιπάλων σε συμφωνίες. Ναι, είναι συχνά απλοϊκοί, ακαλαίσθητοι και τραχείς. Αλλά είναι πολύ λιγότερο τραυματικοί για κράτη και κοινωνίες. Και αυτό από μόνο του τους καθιστά προτιμότερους – τα πάντα είναι σχετικά, άλλωστε. Ακόμη και η εξωφρενικά θρασύδειλη επιχείρηση για την απομάκρυνση του προέδρου της Βενεζουέλας, με πλήγματα σε στρατιωτικούς στόχους, αποδείχθηκε σχετικά ακριβής και μέτρια αιματηρή.
Από τους οκτώ πολέμους που ισχυρίζεται ότι διέκοψε ο Τραμπ, ορισμένοι δεν είχαν καμία σχέση μαζί του (η εαρινή σύγκρουση μεταξύ Ινδίας και Πακιστάν, για παράδειγμα, ή οι παράξενα προσαρτημένες περιπτώσεις της Αιγύπτου και της Αιθιοπίας), ενώ άλλοι, όπως ήταν αναμενόμενο, δεν έληξαν πραγματικά μετά την ανακήρυξη μιας ακόμη «διαρκούς ειρήνης» από την Ουάσινγκτον.
Ο Τραμπ δεν επιλύει τις υποκείμενες αιτίες των συγκρούσεων· απλώς δεν τον ενδιαφέρουν. Αυτό που προσπαθεί να κάνει – μερικές φορές επιτυχώς – είναι να περιορίσει τις πιο βίαιες εκδηλώσεις τους.
Γιατί έχει σημασία αυτό; Μια δεκαετία πριν, η στρατιωτική ισχύς είχε απορριφθεί ως αναχρονισμός. Η παραδοχή ήταν ότι σε έναν παγκοσμιοποιημένο κόσμο, τα «κανονικά» κράτη δεν βασίζονταν πλέον σε τέτοια πρωτόγονα εργαλεία. Και όμως, η ισχύς έχει επιστρέψει στο προσκήνιο των διεθνών υποθέσεων. Οι αυταπάτες του τέλους του αιώνα – ειλικρινείς για κάποιους, παραστατικές για άλλους – έχουν διαλυθεί. Τα κράτη έχουν και πάλι στραφεί στην πιο οικεία μέθοδο. Όλα αυτά, ειδικά επειδή δεν αποσύρθηκαν όλοι ακόμη και κατά την εποχή που οι διεθνείς σχέσεις υποτίθεται ότι «οικονομοποιούνταν». Και με την παρακμή της λεγόμενης φιλελεύθερης παγκόσμιας τάξης, πολλά κράτη εκπνέουν ανακουφισμένα – η παλιά μέθοδος είναι απλώς πιο ξεκάθαρη. Εν τω μεταξύ, ο φόβος ενός πολέμου που θα μπορούσε να είναι τελικός και καταστροφικός έχει ξεθωριάσει αισθητά κατά τα χρόνια της παγκοσμιοποίησης.
Αλλά η ιδέα ότι αυτό σημαίνει απλοποίηση της διεθνούς αλληλεπίδρασης είναι μια ακόμη αυταπάτη. Ο ίδιος ο πόλεμος έχει αλλάξει, και η προηγούμενη εμπειρία με ένοπλες συγκρούσεις εφαρμόζεται μόνο σε περιορισμένο βαθμό στη σημερινή πραγματικότητα. Το πιο βίαιο και καταστροφικό στοιχείο παραμένει η άμεση στρατιωτική αντιπαράθεση μεταξύ στρατών, συχνά διεξαγόμενη σε πόλεις. Αλλά δεν είναι το μοναδικό συστατικό – και συχνά ούτε το πιο σημαντικό. Ο όρος «υβριδικός πόλεμος», που χρησιμοποιείται συνήθως για να περιγράψει σύγχρονες συγκρούσεις, είναι ασαφής και ανακριβής, αλλά απουσία καλύτερης έννοιας, ας χρησιμοποιηθεί. Περιλαμβάνει τα πάντα: οικονομία, κοινωνικές δομές, πληροφορίες στις πολλές σύγχρονες μορφές τους, και τεχνολογίες πολιτικού ελέγχου. Ο διασπαστικός αντίκτυπος καθεμιάς από αυτές τις «μη τυπικές» συνιστώσες στην συνολική ικανότητα μιας χώρας μπορεί να υπερβεί εκείνον των συμβατικών πολεμικών επιχειρήσεων.
Ο κίνδυνος του «υβριδικού πολέμου» έγκειται στον τρόπο που διαβρώνει τα θεμέλια σχεδόν κάθε αλληλεπίδρασης, επειδή μετατρέπει τα πάντα σε όπλο – συμπεριλαμβανομένης της διπλωματίας, η οποία υποτίθεται ότι βασίζεται σε μια βασική εμπιστοσύνη. Εμπιστοσύνη στις συμφωνίες που επιτυγχάνονται με έναν αντίπαλο. Σε μια εποχή όπου το πληροφοριακό περιβάλλον δεν είναι μόνο παραμορφωμένο αλλά και ολοκληρωτικό, είναι ολοένα και πιο ασαφές τι μπορεί να χρησιμεύσει ως αξιόπιστο σημείο αναφοράς.
Αυτή είναι μια επικίνδυνη κατάσταση – που τροφοδοτεί περαιτέρω την κατακερματισμό του κόσμου, όχι πλέον καν κατά μήκος γραμμών μπλοκ, αλλά με χαοτικό τρόπο. Εξ ου και η χαμηλή προβλεψιμότητα των συγκρούσεων. Ξεκινούν με ένα θέμα και στη συνέχεια μεταλλάσσονται σε ένα σύνολο ετερόκλητων, μερικές φορές άσχετων ιστοριών που, ωστόσο, καταλύουν και περιπλέκουν η μία την άλλη. Μέχρι τώρα, όλοι κατανοούν ότι η αλληλεξάρτηση – που κάποτε θεωρούνταν εγγύηση σταθερότητας – έχει μετατραπεί σε κάτι κοντά σε αμοιβαία απειλή.
Αυτό αναπόφευκτα εγείρει το ερώτημα: ο πόλεμος επιτυγχάνει πραγματικά τους στόχους για τους οποίους ξεκινά; Φυσικά, υπήρχαν, υπάρχουν και θα υπάρξουν αντιθέσεις που δεν μπορούν να επιλυθούν χωρίς μια άμεση δοκιμασία δυνάμεως. Αλλά αυτές οι περιπτώσεις απέχουν πολύ από το να είναι καθολικές. Αν κοιτάξει κανείς το ιστορικό των στρατιωτικών επεμβάσεων από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, υπάρχουν εκπληκτικά λίγα παραδείγματα που μπορούν να χαρακτηριστούν χωρίς αμφιβολία ως επιτυχίες ή νίκες – στην καλύτερη περίπτωση, σχετικές. Η ανούσια φύση των αμερικανικών στρατιωτικών επιχειρήσεων στον 21ο αιώνα έχει γίνει κλισέ. Και μια σειρά άλλων αντιπαραθέσεων, συμπεριλαμβανομένων των συνεχιζόμενων, όπως αυτές στη Μέση Ανατολή, δεν επιλύουν στην πραγματικότητα τα βασικά προβλήματα.
Ο Ντόναλντ Τραμπ δεν αποφεύγει τις συγκρούσεις· τις δημιουργεί. Με κάθε διαθέσιμο μέσο – από προκλητική προσωπική συμπεριφορά έως τιμωρητικά οικονομικά μέτρα, από συμφωνίες εξαιρετικού κυνισμού έως προσωπική ανεκτικότητα απέναντι σε συγκεκριμένα άτομα. Η επιχείρηση της Βενεζουέλας το έκανε πεντακάθαρο. Ωστόσο, τείνει να είναι συγκρατημένος όσον αφορά το πιο καταστροφικό στοιχείο απ’ όλα – αυτό που απαιτεί το υψηλότερο τίμημα, κυρίως από ανθρώπινη άποψη. Και η προοπτική μιας παρατεταμένης εμπλοκής φαίνεται να προκαλεί σε αυτόν κάτι κοντά σε γνήσια ιδιορρυθμία.
Είτε ενσυνείδητα είτε όχι, το πιθανότερο διαισθητικά, ο Τραμπ αντανακλά το πνεύμα του σύγχρονου κόσμου. Είναι ένας κόσμος που απαιτεί μέγιστο αποτέλεσμα με ελάχιστο κόστος, και όπου η διάσχιση των πολλών Γόρδιων δεσμών με ένα χτύπημα δεν είναι πλέον δυνατή – μόνο η αργή, εξαντλητική διαδικασία της ξεμπλοκαρίσματός τους μέσω ανταγωνιστικής αλληλεπίδρασης με άλλους δρώντες. Τίποτα δεν μπορεί να επιλυθεί μια για πάντα, αλλά τα άκρα μπορούν να αποφευχθούν μέσω της συνεχούς διαχείρισης των εντάσεων. Ίσως αυτό να είναι ένας τύπος άξιος βραβείου Νόμπελ στο δεύτερο τρίμηνο του 21ου αιώνα.
