Το ταξίδι προς την αιώνια μακαριότητα στην αρχαιότητα δεν ήταν εύκολη υπόθεση. Για τους αρχαίους Έλληνες, χρειαζόταν να βρεις μεταφορικό μέσο τον Χάροντα για να διασχίσεις τον ποταμό Στύγα και να ελπίζεις ότι ανήκες στους λίγους τυχερούς που θα έφταναν στα Ηλύσια Πεδία. Αντίστοιχα, οι αρχαίοι Αζτέκοι αντιμετώπιζαν μια δύσκολη πορεία προς το Mictlan, που περιλάμβανε την ανάβαση σε ένα βουνό από οψιδιανό και τη διάσχιση μιας ερήμου χωρίς βαρύτητα, όπου οι ισχυροί άνεμοι σε εκτόπιζαν.
Για τους αρχαίους Αιγύπτιους, το ταξίδι στην μετά θάνατον ζωή ήταν γεμάτο κινδύνους, δοκιμάζοντας την ευφυΐα σε κάθε βήμα. Όσοι κατόρθωναν να επιβιώσουν, έπρεπε να σταθούν ενώπιον του θεού Όσιρι και 42 άλλων θεοτήτων, όπου η καρδιά τους ζυγιζόταν έναντι ενός φτερού. Σε περίπτωση αποτυχίας, η ψυχή τους θα καταβροχθιζόταν από την τρομερή θεά Άμμις, ένα πλάσμα με χαρακτηριστικά λιονταριού, ιπποπόταμου και κροκοδείλου, τα τρία ζώα που συχνότερα έτρωγαν τους αρχαίους Αιγυπτίους.
Δεν είναι περίεργο, λοιπόν, που οι Αιγύπτιοι ανέπτυξαν ένα σύνολο περίπου 160 επικλήσεων, σχεδιασμένων να βοηθήσουν τους νεκρούς στο ταξίδι τους προς τον παράδεισο. Το κείμενο, γνωστό σήμερα ως “Το Βιβλίο των Νεκρών” – μια ονομασία που προέκυψε από τον Γερμανό καθηγητή του 19ου αιώνα, Karl Richard Lepsius, και που είναι σίγουρα πιο ελκυστική από την κυριολεκτική μετάφραση του αιγυπτιακού, “Το Βιβλίο της Εξόδου κατά την Ημέρα” – εκτίθεται τώρα στο Μουσείο του Μπρούκλιν σε μια αξιοσημείωτη, πλήρη και επίχρυση έκδοση 2.000 ετών.
“Αυτό το συγκεκριμένο Βιβλίο των Νεκρών είναι επίχρυσο και πλήρες, δύο χαρακτηριστικά που είναι εξαιρετικά σπάνια”, δήλωσε η Αιγυπτιολόγος Yekaterina Barbash, η οποία, πριν εργαστεί σε αυτή την έκθεση, δεν είχε δει ποτέ επίχρυσο πάπυρο σε όλες τις δεκαετίες της έρευνάς της στην αρχαία Αίγυπτο. Ως ένας από τους περίπου 10 γνωστούς αιγυπτιακούς επίχρυσους παπύρους, αυτός είναι ιδιαίτερα ξεχωριστός, καθώς τα κενά φύλλα στην αρχή και το τέλος του κυλίνδρου υποδηλώνουν ότι πρόκειται για ένα ολοκληρωμένο βιβλίο.
Χιλιάδες χρόνια πριν, οι αρχαίοι Αιγύπτιοι άρχισαν να χαράζουν επικλήσεις στους τοίχους των τάφων, ελπίζοντας να προσφέρουν στους νεκρούς βοήθεια στο ταξίδι τους προς τον παράδεισο. “Υπάρχει μια μακρά παράδοση θρησκευτικής λογοτεχνίας, που ξεκινά από τα κείμενα των πυραμίδων τον τρίτο χιλιετία π.Χ.”, ανέφερε η Barbash. “Υπάρχουν επίσης ενδείξεις ότι προϋπήρχαν σε προφορική παράδοση.”
Με τον καιρό, αυτά τα κείμενα πολλαπλασιάστηκαν, συλλέγοντας τελικά σε έναν ενιαίο κύλινδρο. Όσοι είχαν την οικονομική δυνατότητα, ζητούσαν από έναν γραφέα να δημιουργήσει το δικό τους αντίγραφο του Βιβλίου των Νεκρών, το οποίο μπορούσε στη συνέχεια να χρησιμοποιηθεί στις ταφικές τελετές για ένα μέλος της οικογένειας που είχε αποβιώσει. Αυτές οι συλλογές κειμένων ήταν πολύπλευρες.
“Διαφορετικά κεφάλαια του βιβλίου πραγματεύονται διαφορετικά θέματα”, εξήγησε η Barbash. “Ορισμένα κείμενα θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν από τους ζωντανούς, όπως προστατευτικά κείμενα από τσιμπήματα σκορπιών, δαγκώματα κροκοδείλων ή ενοχλήσεις από έντομα. Άλλα κείμενα μπορούσαν να απαγγελθούν κατά τη διάρκεια της μουμιοποίησης ή της ταφής, και υπήρχαν ακόμη και ξόρκια μεταμόρφωσης που βοηθούσαν το πνεύμα να μεταμορφωθεί σε διαφορετικά πράγματα… και να ταξιδεύει μεταξύ των κόσμων.”
Το αντίγραφο του Βιβλίου των Νεκρών στο Μουσείο του Μπρούκλιν έχει μια μακρά και περίπλοκη ιστορία. Χρονολογούμενο μεταξύ 340 π.Χ. και 57 π.Χ., ο κύλινδρος μεταφέρθηκε στην Αμερική τον 19ο αιώνα από έναν Βρετανό γιατρό, τον Henry Abbott, ο οποίος διοργάνωσε μια μεγάλη έκθεση αιγυπτιακών τεχνουργημάτων, ελπίζοντας να βρει αγοραστή για τον κύλινδρο. Αυτό δεν επιτεύχθηκε, αν και κατάφερε να προσελκύσει την προσοχή του ποιητή Walt Whitman. “Ο Whitman υπέγραψε το βιβλίο επισκεπτών 20 φορές”, αποκάλυψε η Barbash. “Ενδιαφερόταν πολύ για τον αρχαίο κόσμο, έγινε ακόμη και φίλος με τον Abbott και ανέφερε το βιβλίο σε μερικά από τα δοκίμιά του.”
Ο κύλινδρος κατέληξε τελικά στην κατοχή της New-York Historical Society (γνωστής σήμερα ως New York Historical) και το 1948 πέρασε στα χέρια του Μουσείου του Μπρούκλιν. Στις δεκαετίες του 2000, μια τριετής προσπάθεια, με επικεφαλής την κορυφαία συντηρήτρια Ahmed Tarek και τις συντηρήτριες του μουσείου Lisa Bruno, Sara Bone, και Josephine Jenks, εργάστηκε για να διαχωρίσει τον πάπυρο από την όξινη επένδυση στην οποία ήταν τοποθετημένος, και να βρει έναν τρόπο να τον σταθεροποιήσει για τις επόμενες γενιές.
“Είναι σαν να είχες πάρει νιφάδες δημητριακών και να τις είχες ισοπεδώσει, είναι απίστευτα εύθραυστο”, περιέγραψε η Bruno. Η ομάδα χρησιμοποίησε τζελ για να προσδώσει νερό στον κύλινδρο με ελεγχόμενο τρόπο, και κατάφερε να διαχωρίσει σχολαστικά τον ενυδατωμένο πάπυρο από την επένδυση. Στη συνέχεια, τον τοποθέτησαν ξανά σε ειδικό, εξαιρετικά λεπτό ιαπωνικό χαρτί από ίνες kozo, πάχους μόλις 0,02 mm ανά φύλλο.
Το γεγονός ότι πολλά τμήματα αυτού του αντιγράφου του Βιβλίου των Νεκρών είναι επίχρυσα σχετίζεται βαθιά με τον σκοπό του κειμένου και τις αρχαίες αιγυπτιακές πεποιθήσεις για τον χρυσό. Συγκεκριμένα τμήματα του παπύρου, όπως απεικονίσεις στεμμάτων, δίσκων ήλιου και ιερών, είναι επίχρυσα για να δηλώσουν τη σημασία τους. Επιπλέον, οι αρχαίοι Αιγύπτιοι συνέδεαν τον χρυσό με έννοιες αναγέννησης και θεϊκότητας, καθιστώντας λογική την επιχρύσωση τμημάτων ενός Βιβλίου των Νεκρών.
“Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι πίστευαν ότι οι θεοί είχαν δέρμα από χρυσάφι, οστά από ασήμι και μαλλιά από λάπις λάζουλι”, είπε η Barbash. “Ο χρυσός δεν αμαυρώνεται, οπότε για αυτούς συνδεόταν με την αιωνιότητα και το θείο. Υπήρχε επίσης η πτυχή ότι απλώς ήταν πολυτελές, επειδή μπορούσες να το αντέξεις οικονομικά.”
Επειδή υπήρχε μικρή ομοφωνία σχετικά με το ποια κείμενα ακριβώς έπρεπε να περιλαμβάνονται στο Βιβλίο των Νεκρών, και λόγω επίσης της μοναδικής φύσης των επιμέρους γραφέων, κάθε αντίγραφο του βιβλίου ήταν διαφορετικό από όλα τα άλλα. Οι διαστάσεις του ίδιου του κυλίνδρου διέφεραν, όπως και τα επιλεγμένα κείμενα, η σειρά τους, ακόμη και η επιλογή λέξεων και η ορθογραφία. “Θεωρείτο σχεδόν θρησκευτική διορατικότητα η προσθήκη άλλων λέξεων και ερμηνειών”, δήλωσε η Barbash. “Οι γραφείς παρείχαν κάποιες φορές εναλλακτικά κείμενα στην ίδια έκδοση ενός βιβλίου. Όταν φτάνεις στο κάτω μέρος της σελίδας, μπορείς να δεις τους γραφείς να λένε: ‘Ω Θεέ μου, τελειώνει ο χώρος!’ προσπαθώντας να τα χωρέσουν όλα. Είναι επώδυνο να διαβάζεται, αλλά είναι ανθρώπινο.”
Η επιστροφή του Βιβλίου των Νεκρών στο κοινό ήταν ένα τεράστιο εγχείρημα, και σύμφωνα με τις Barbash και Bruno, άξιζε τον κόπο. “Οι άνθρωποι που έχουν επισκεφθεί το μουσείο μέχρι στιγμής είναι εντυπωσιασμένοι, όπως είμαι κι εγώ”, δήλωσε η Bruno. “Είμαι πραγματικά έκπληκτη”, πρόσθεσε η Barbash, “όλα είναι τόσο λεπτεπίλεπτα σε αυτό, σαν δαντέλα, σαν ιστός αράχνης. Είναι τόσο εύθραυστο και περίπλοκο και όμορφο. Είναι απλώς απίστευτο.” Το “Unrolling Eternity: The Brooklyn Books of the Dead” εκτίθεται τώρα στο Μουσείο του Μπρούκλιν στη Νέα Υόρκη.
