Για γενιές αναγνωστών, η πύλη προς τη λογοτεχνία δεν ήταν μια ήσυχη βιβλιοθήκη ή ένα γυαλισμένο σκληρόδετο βιβλίο, αλλά ένας μεταλλικός περιστρεφόμενος πάγκος σε σούπερ μάρκετ, φαρμακείο ή σιδηροδρομικό σταθμό. Εκεί, ανάμεσα σε τσίχλες και τσιγάρα, βρίσκονταν τα μαζικής κυκλοφορίας χάρτινα βιβλία (mass-market paperback): συμπαγή, περίπου 10×18 εκατοστά και αρκετά φθηνά για να αγοραστούν αυθόρμητα.

Όμως, η εποχή των βιβλίων «τσέπης» φτάνει στο τέλος της. Η ReaderLink, ο μεγαλύτερος διανομέας βιβλίων στις ΗΠΑ, ανακοίνωσε πρόσφατα ότι θα σταματήσει τη διανομή τους. Η απόφαση αυτή έρχεται μετά από χρόνια κατάρρευσης των πωλήσεων, από 131 εκατομμύρια τεμάχια το 2004 σε μόλις 21 εκατομμύρια το 2024, σηματοδοτώντας το τέλος ενός φορμά που κάποτε εκδημοκρατικοποίησε την ανάγνωση για την εργατική τάξη.

Η Shelly Romero, η οποία μεγάλωσε σε μια εργατική, λατινοαμερικάνικη και βιομηχανική πόλη της Hialeah, Florida, θυμάται: «Δεν θυμάμαι κάποιο βιβλιοπωλείο. Υπήρχε η βιβλιοθήκη στο Miami Springs, απέναντι από τη γέφυρα, αλλά στην Hialeah γύρω μας, σε κοντινή απόσταση με τα πόδια επειδή δεν είχαμε αυτοκίνητο, ήταν το σούπερ μάρκετ Publix και μερικές φορές βρίσκαμε βιβλία και από το Goodwill. Είχαν αυτή τη δημοκρατική πτυχή, όπου μπορούσες να τα βρεις παντού και πάντα έμοιαζε σαν το κατάστημα με τα ζαχαρωτά «pick ‘n’ mix», όπου υπήρχε κάτι για όλους, είτε ήταν ένα ρομαντικό μυθιστόρημα Harlequin είτε κάτι πιο «πολυπικό» όπως ένα μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας ή τρόμου που μπορούσες να αποκτήσεις γρήγορα.»

Σήμερα, η Romero, μια λογοτεχνική πράκτορας με έδρα τη Νέα Υόρκη, διαθέτει ένα Amazon Kindle, το οποίο έχει παρόμοιο μέγεθος με ένα mass-market paperback, αλλά μπορεί να αποθηκεύσει χιλιάδες βιβλία αντί για ένα. Παρόλα αυτά, αισθάνεται ότι κάτι χάνεται. «Είτε ήταν το μελάνι είτε το χαρτί, είχαν μια συγκεκριμένη μυρωδιά και αυτό είναι πολύ νοσταλγικό για μένα και πολλούς άλλους.»

«Χάνουμε σίγουρα την προσβασιμότητα και αυτό είναι ένα τεράστιο ζήτημα αυτή τη στιγμή, ειδικά σε αυτή τη χώρα, με τις βιβλιοθήκες να στερούνται χρηματοδότησης, τις λογοκρισίες βιβλίων να συμβαίνουν, κάποιον να λέει ας αφαιρέσουμε 200 βιβλία επειδή δεν θέλω το παιδί μου να διαβάζει διαφορετικούς συγγραφείς. Την ίδια στιγμή, όταν κοιτάς, για παράδειγμα, την παιδική λογοτεχνία, ένα 14χρονο ή 15χρονο δεν θα μπορεί να αγοράσει ένα hardcover YA βιβλίο των 19,99 ή 21,99 δολαρίων, ειδικά αν εργάζεται με κατώτατο μισθό ή κάνει babysitting, οπότε γίνεται εντελώς απρόσιτο, ενώ θα μπορούσε απλώς να πάει να πάρει ένα mass-market paperback. Αυτή η προσιτή τιμή ήταν τεράστια. Είναι λυπηρό να το βλέπεις αυτό.»

Ενώ τα χάρτινα βιβλία υπήρχαν νωρίτερα, η επανάσταση ξεκίνησε πραγματικά το 1935 με την Penguin Books του Allen Lane στη Βρετανία, φέροντας ως έμπνευση την απογοήτευσή του όταν δεν έβρισκε τίποτα αξιόλογο να διαβάσει σε έναν σιδηροδρομικό σταθμό. Εισήγαγε χρωματικά κωδικοποιημένα είδη, όπως πορτοκαλί για τη μυθοπλασία, πράσινο για το έγκλημα, και τα πωλούσε μέσω μη βιβλιοπωλικών καταστημάτων, όπως περίπτερα της WH Smith και καπνοπωλεία.

Το φορμά αυτό μεταφέρθηκε στις ΗΠΑ το 1939 με την Pocket Books και απογειώθηκε κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν ο αμερικανικός στρατός διένειμε εκατομμύρια «Armed Services Editions» στους στρατιώτες. Αυτό το πρόγραμμα προώθησε μια μαζική αύξηση του αλφαβητισμού και μια δίψα για το φορμάτ μεταξύ των βετεράνων που επέστρεφαν. Τα μεταπολεμικά χάρτινα βιβλία, συχνά αποκαλούμενα «pulps», ήταν γνωστά για τα φανταχτερά, προκλητικά εξώφυλλά τους, ώστε να προσελκύουν τους επιβάτες των μέσων μαζικής μεταφοράς και τους περιστασιακούς αγοραστές.

Η Paula Rabinowitz, ομότιμη καθηγήτρια Αγγλικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Μινεσότα και συγγραφέας του American Pulp, υποστηρίζει ότι η ιδιοφυΐα του φορμάτ ήταν η φυσική του οικειότητα και φορητότητα. «Δημιούργησε μια νέα τεχνολογική έκρηξη αυτού του είδους μαζικής ανάγνωσης,» λέει. «Όλη η ιδέα ήταν να μην κοστίζουν τα βιβλία περισσότερο από ένα πακέτο τσιγάρα στα 25 σεντς και συχνά πωλούνταν έξω από τα βιβλιοπωλεία. Το θεωρώ μια από τις σημαντικότερες τεχνολογικές παρεμβάσεις, σίγουρα του 20ου αιώνα. Δεν είναι σαν την ατομική βόμβα, αλλά αφορούσε προσβάσιμη, εκδημοκρατική τεχνολογία που ήταν φορητή, που μπορούσες να την κατέχεις, οπότε για πρώτη φορά οι εργαζόμενοι μπορούσαν να έχουν τις δικές τους βιβλιοθήκες, και αυτό ήταν μεταβιβάσιμο, επειδή κόστιζε μόνο ένα τέταρτο, μπορούσες να δώσεις ένα βιβλίο σε έναν φίλο και να το περάσεις παραπέρα. Ήταν κάτι που ήταν ανοιχτό σε οποιονδήποτε, επειδή οι νέοι είχαν ένα τέταρτο, σχεδόν όλοι είχαν ένα επιπλέον τέταρτο.»

Το μοντέλο διανομής ήταν κλειδί. Σε αντίθεση με τα σκληρόδετα, που ζούσαν στα βιβλιοπωλεία, τα mass-market paperbacks αντιμετωπίζονταν σαν περιοδικά. Τροφοδοτούνταν από χονδρεμπόρους που ανανέωναν τους πάγκους σε δεκάδες χιλιάδες μη βιβλιοπωλεία. Αυτή η πανταχού παρουσία σήμαινε ότι τα βιβλία ήταν ξαφνικά διαθέσιμα σε ανθρώπους που μπορεί να μην περνούσαν ποτέ την πόρτα ενός λογοτεχνικού ιδρύματος.

Αυτή η προσβασιμότητα τροφοδότησε τη χρυσή εποχή της δεκαετίας του ’60 και του ’70, δημιουργώντας πολιτιστικά φαινόμενα που είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς στο σημερινό κατακερματισμένο τοπίο των μέσων ενημέρωσης. Έργα όπως το “Jaws” (που ενισχύθηκε από κινηματογραφική μεταφορά), το “Valley of the Dolls” και τα μυθιστορήματα του Stephen King πούλησαν πολλά εκατομμύρια αντίτυπα. Όμως, ακολούθησαν δεκαετίες παρακμής.

Οι αιτίες είναι πολλαπλές: η άνοδος του “trade paperback” (μεγαλύτερο, υψηλότερης ποιότητας και πιο κερδοφόρο), η συγκέντρωση των διανομέων και η ψηφιακή επανάσταση. Το smartphone έχει αντικαταστήσει το paperback ως το προεπιλεγμένο «killer» του χρόνου στα σαλόνια αεροδρομίων, και ο e-reader προσφέρει μια βιβλιοθήκη στην τσέπη χωρίς τον φυσικό όγκο.

Η Brenna Connor, διευθύντρια και αναλύτρια του κλάδου βιβλίου για τα αμερικανικά βιβλία στην Circana, επισημαίνει ότι η ίδια η χρησιμότητα του φορμάτ – η φορητότητα – έχει καταληφθεί. «Αυτά τα μικρότερα, σε μέγεθος τσέπης φορμάτα τα έκανε φθηνά και επίσης τα έκανε φορητά, ιδανικά για ανθρώπους που έκαναν μετακινήσεις και ιδανικά για στρατιώτες κατά τη διάρκεια του πολέμου. Όταν σκέφτεσαι τις ανάγκες που έφεραν το mass-market paperback στην αγορά και μετά κάνεις ένα άλμα στο 2026 και ζούμε σε μια εποχή όπου δεν είναι πλέον τόσο σχετικό σήμερα, αυτό συμβάλλει στην παρακμή του.»

Η Connor προσθέτει: «Σκεπτόμενοι πώς ένα mass-market paperback ήταν εύκολα φορητό και μπορούσε να χωρέσει στην τσέπη σου, ε, έχουμε τώρα μια άπειρη βιβλιοθήκη που μπορεί να χωρέσει στην τσέπη μας με το κινητό μας τηλέφωνο, είτε αυτό αφορά την πρόσβαση σε ebooks για ανάγνωση είτε ακόμη και ηχητικά βιβλία για ακρόαση. Αυτή η ψηφιακή στροφή σίγουρα επηρεάζει τη συνολική πτώση του φορμάτ mass-market paperback.»

Υπάρχει επίσης μια αλλαγή στο βιβλίο ως αντικείμενο. Στην εποχή του “BookTok” (η κοινότητα των βιβλιόφιλων στο TikTok), οι αναγνώστες εκτιμούν όλο και περισσότερο τα βιβλία ως αισθητικά αντικείμενα – σκληρόδετα με βαμμένες άκρες και χρυσοτυπίες – αντί για αναλώσιμα, κιτρινισμένα χάρτινα βιβλία.

Η Bethanne Patrick, κριτικός βιβλίου στην εφημερίδα Los Angeles Times, σημειώνει ότι η οικονομική λογική του φορμάτ mass-market έχει απλώς εξατμιστεί. Λέει: «Τώρα, δεν υπάρχει λόγος για το mass-market paperback, επειδή δεν είναι πολύ φθηνότερο να παραχθεί από το trade paperback. Αυτό είναι κάτι που πολλοί άνθρωποι δεν καταλαβαίνουν. Έχω δει σχόλια σε διάφορες πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης και αναρτήσεις από βιβλιοθηκονόμους που λένε: ‘Κοιτάξτε, δεν καταλαβαίνετε. Γνωρίζουμε ότι οι πελάτες μας τα αγαπούν, αλλά στην πραγματικότητα δεν είναι φθηνότερο για τις βιβλιοθήκες να αγοράζουν εκδόσεις mass-market.’ Προσπαθούν να συνηθίσουν τους πελάτες τους στα trade paperbacks και αυτό δεν είναι πάντα εύκολο. Τα mass-market paperbacks έχουν έναν τεράστιο παράγοντα νοσταλγίας και ευκολίας.»

Ωστόσο, έχοντας μεγαλώσει στην εποχή των mass-market paperbacks, μια εποχή που «μπορούσες να βρεις σπουδαία λογοτεχνία ακριβώς δίπλα σε ένα «potboiler», η Patrick γνωρίζει την πολιτιστική απώλεια. «Όλοι ξέραμε ότι το ευρύ κοινό είχε ένα ορισμένο ενδιαφέρον ή συμμετοχή σε ό,τι συνέβαινε στα βιβλία και την ανάγνωση, και τώρα το έχουμε χάσει κάπως σε ανθρώπους που παρακολουθούν βίντεο ή παίζουν παιχνίδια. Δεν ξέρω πώς να τους κερδίσω πίσω στην τυπωμένη σελίδα. Μακάρι να το ήξερα. Ωστόσο, γνωρίζω ότι δεν θα επιστρέψουν σε τυπωμένες σελίδες mass-market. Είναι κρίμα, γιατί ήταν τόσο εύκολο. Αν έχανες ένα, δεν σε πείραζε πολύ.»

Η γραφή στον τοίχο. Η εταιρεία λιανικής πώλησης αεροδρομίων Hudson άρχισε να καταργεί σταδιακά τα μαζικά βιβλία από τα καταστήματα ευκολίας της πέρυσι, περιορίζοντάς τα μόνο σε μερικά αποκλειστικά βιβλιοπωλεία. Ακόμη και μεγάλες ιδιοκτησίες, όπως η σειρά Bridgerton, δεν ανανεώνονται πλέον στο φορμάτ mass-market· μόλις εξαντληθεί το τρέχον απόθεμα, θα είναι διαθέσιμα μόνο σε trade paperback ή hardcover μορφή.

Ο Steve Zacharius, διευθύνων σύμβουλος της Kensington Publishing, του μεγαλύτερου ανεξάρτητου εκδότη του φορμάτ στις ΗΠΑ, πιστεύει ότι η πτώση δεν αφορά μόνο τις επιχειρήσεις. Ο πατέρας του ίδρυσε την εταιρεία το 1974, αρχικά δημοσιεύοντας μόνο τίτλους mass-market. Ο Zacharius λέει: «Όταν ήρθε ο Ιανουάριος, ο διευθυντής παραγωγής μου, που είναι εδώ 35 χρόνια, με πήρε τηλέφωνο και μου είπε: “Αυτό είναι θλιβερό, είναι ο πρώτος μήνας που δεν έχουμε ποτέ mass-market βιβλίο.” Όταν ξεκίνησε η εταιρεία, ήμασταν εξ ολοκλήρου mass-market. Δεν είχαμε hardcover ή trade paperback όταν ξεκίνησε ο πατέρας μου το ’74· ήταν εξ ολοκλήρου mass-market και οι εκτυπώσεις για κάθε βιβλίο ήταν τεράστιες. Κοιτούσα την ιστορία πωλήσεων για το πώς οι αριθμοί συνέχισαν να μειώνονται από το 1994 και μετά συνέχισαν να μειώνονται λίγο, λίγο, λίγο κάθε χρόνο. Η αγορά μίλησε, οι καταναλωτές μίλησαν ότι ήθελαν μια αλλαγή στο φορμάτ.»