Ο τίτλος της ταινίας του Andrzej Wajda το 1958 αντλεί έμπνευση από τους στίχους του Πολωνού ρομαντικού ποιητή Cyprian Norwid: «Θα μείνει ανάμεσα στις στάχτες ένα αστροειδές διαμάντι, η αυγή της αιώνιας νίκης;» Πρόκειται για λόγια εμποτισμένα με ζοφερή ειρωνεία και απογοήτευση. Ένα ζευγάρι ερωτευμένων στην ταινία τα ανακαλύπτει γραμμένα σε μια κατεστραμμένη εκκλησία και δυσκολεύεται να τα αποκρυπτογραφήσει, ενώ παράλληλα δεν μπορεί να αποφασίσει πού βρίσκονται οι αφοσιώσεις και το μέλλον τους, καθώς ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος φτάνει στο χαοτικό του τέλος. Είναι τα διαμάντια της μελλοντικής νόμιμης ειρηνικής ευημερίας υπό κομμουνιστική διακυβέρνηση – δηλαδή, αποτελεσματική διακυβέρνηση από εκείνους που ξεκίνησαν τον πόλεμο εισβάλλοντας στην Πολωνία σε συμμαχία με τους Ναζί – προτιμότερα από τις στάχτες του πολεμικού πόνου που τουλάχιστον προσέφεραν βεβαιότητα και σκοπό;
Η σκηνή διαδραματίζεται σε μια επαρχιακή πολωνική πόλη την Ημέρα της Νίκης στην Ευρώπη, 8 Μαΐου 1945. Σε ολόκληρη την ήπειρο, υπάρχουν πολύπλοκα και ανεπίλυτα συναισθήματα κάτω από τους εορτασμούς, πουθενά περισσότερο από ό,τι στην Πολωνία, το ιστορικό κέντρο του ευρωπαϊκού πολέμου. Ο Maciek (Zbigniew Cybulski), ο Andrzej (Adam Pawlikowski) και ο Drewnowski (Bogumił Kobiela) είναι τρεις μαχητές του κινήματος αντίστασης του Στρατού της Πατρίδας (Armia Krajowa), πατριωτικά αντίθετοι στους κομμουνιστές όσο και στους Ναζί. Θεωρούν ότι η αποστολή τους δεν έχει τερματιστεί με το τέλος του πολέμου, αλλά έχουν μόλις διαπράξει ένα κατάφωρο λάθος στην τελευταία τους αποστολή: τη δολοφονία ενός κομμουνιστικού κομματικού στελέχους, του Szczuka (Wacław Zastrzeżyński). Ενώ αράζουν και απολαμβάνουν τον ήλιο πριν από την επίθεση, σκοτώνουν κατά λάθος δύο αθώους νέους.
Ναυδιασμένος από την αποτυχία του, τρομοκρατημένος από την τυχαία παρακολούθηση της θλίψης μιας νεαρής γυναίκας αρραβωνιασμένης με έναν από τους δύο αθώους θύματός του, και συνειδητοποιώντας ότι έχει εξαντληθεί από το τέλος του πολέμου, ο Maciek διατάσσεται εντούτοις από τους ανωτέρους του να προσπαθήσει ξανά. Πρέπει να σκοτώσει τον Szczuka, ο οποίος πρόκειται να παραστεί σε ένα συμπόσιο νίκης και να διανυκτερεύσει στο άθλιο κρατικό ξενοδοχείο “Monopol”, του οποίου το όνομα αποτελεί μια πικρόχολη κωμική ανατροπή από μόνο του. Ο Maciek εξασφαλίζει ένα δωμάτιο δίπλα σε αυτό του Szczuka, ο οποίος πρόκειται να μάθει ότι ο ίδιος ο έφηβος γιος του εργάζεται για τους αντάρτες. Ο Maciek φλερτάρει με την σερβιτόρα Krystyna (Ewa Krzyżewska) και την παρασύρει στο δωμάτιό του, το οποίο είναι πλέον πιο σημαντικό ως τόπος ερωτικής πράξης παρά ως βάση για πολιτικές δολοφονίες. Τον χτυπάει μια τρομερή αποκάλυψη: είναι ερωτευμένος με την Krystyna, ή τουλάχιστον γνωρίζει ότι είναι πλέον εραστής, όχι μαχητής. Ο πόλεμος έχει τελειώσει. Αν αρνηθεί αυτή την αποστολή, δεν θα σημαίνει ότι είναι δειλός ή προδότης… έτσι δεν είναι; Γιατί ήθελε να σκοτώσει αυτόν τον άνθρωπο ούτως ή άλλως; Ή οποιονδήποτε; Για τι πράγμα τα έκανε όλα αυτά; «Δεν μπορώ πια να σκοτώνω ή να κρύβομαι!» ουρλιάζει στον διοικητή του, ο οποίος παραμένει ανεπηρέαστος.
Εν τω μεταξύ, το συμπόσιο συνεχίζεται και εκφυλίζεται σε ένα μεθυσμένο όργιο. Ο Drewnowski μεθάει τρομερά ενώ επιδιώκει μια θέση στην τύπο υπό τη νέα τάξη πραγμάτων. Σκηνές που δείχνουν κομμάτια εφημερίδας να χρησιμοποιούνται ως χαρτί τουαλέτας δίνουν μια σαφή ένδειξη για το πόσο ευγενές είναι αυτό. Ο Maciek και η Krystyna περιπλανώνται στους δρόμους, συναντούν μια κατεστραμμένη εκκλησία όπου ο σταυρωμένος Χριστός αιωρείται τρελά ανάποδα, συναντούν το ποίημα του Norwid και κάνουν μια τρομερή ανακάλυψη για το ποιος άλλος βρίσκεται εκεί.
Γιατί ο Maciek φοράει γυαλιά ηλίου, ρωτάει η Krystyna. Ο Maciek απαντά: «Ένα σουβενίρ από ανεκπλήρωτη αγάπη για την πατρίδα». Τα γυαλιά τον κάνουν να μοιάζει μόνιμα μεταμφιεσμένος, ανώνυμος, ανίκανος να δείξει τις αφοσιώσεις του. Τελικά θα τα βγάλει, αλλά δεν υπάρχει αντίστοιχη απελευθέρωση ή αποκάλυψη. Παντού σε αυτή την ταινία υπάρχει θλίψη και ένα είδος παραληρήματος: η ταινία γυρίστηκε μόλις 13 χρόνια μετά τα γεγονότα που περιγράφει. Το αρχικό μυθιστόρημα του Jerzy Andrzejewski στο οποίο βασίζεται, μόλις τρία χρόνια. Είναι μια μαρτυρία της κρίσης ταυτότητας και ιδεολογίας της Πολωνίας. Το “Στάχτες και Διαμάντια” προβάλλεται στο BFI Southbank, Λονδίνο, στις 4 Φεβρουαρίου και στη συνέχεια περιοδεύει ως μέρος του φεστιβάλ πολωνικού κινηματογράφου Kinoteka.
