Στον κόσμο των γνωμικών, ορισμένες φράσεις έχουν γίνει τόσο οικείες που μοιάζουν παλιές όσο και η ίδια η γλώσσα. Ωστόσο, οι παροιμίες δεν είναι απλώς ιστορικά απομεινάρια. Καθημερινά δημιουργούνται νέες, οι οποίες, ακόμη και αν δεν προέρχονται από διάσημους στοχαστές, μπορούν να φωτίσουν την σύγχρονη ανθρώπινη εμπειρία με λίγες μόνο λέξεις.

Ο James Geary, συγγραφέας του βιβλίου “The World in a Phrase: A Brief History of the Aphorism”, χαρακτηρίζει τον εαυτό του “εθισμένο στις παροιμίες”. Η γοητεία του ξεκίνησε από την παιδική του ηλικία, διαβάζοντας τις “Quoteable Quotes” στο Reader’s Digest, και τον μαγνήτισαν τα λογοπαίγαινα, τα παράδοξα και οι ευρηματικές εκφράσεις. “Αυτές ήταν πραγματικά λέξεις για να ζεις,” αναφέρει, “και από τα 13 μου άρχισα να τις συλλέγω.”

Αυτές οι σύντομες εκφράσεις συνεχίζουν να τον καθοδηγούν. Όταν έχασε τη δουλειά του από τη δημοσιογραφία, πανικοβλήθηκε. Ωστόσο, λίγα λεπτά μετά την κακή είδηση, θυμήθηκε τη φράση του Σουηδού ποιητή Vilhelm Ekelund: “το να βρίσκεσαι σε επισφαλή έδαφος είναι καλό, γιατί μαθαίνουμε να στεκόμαστε στα πόδια μας μόνο όταν το έδαφος τρέμει από κάτω.” Όπως κάθε παροιμία, δεν έλυσε το πρόβλημά του, αλλά “σου δίνει τον χώρο, την αυτοπεποίθηση και την επιβεβαίωση για να το λύσεις μόνος σου. Και έτσι τις χρησιμοποιώ καθημερινά.”

Το βιβλίο του Geary, που πρόσφατα κυκλοφόρησε σε δεύτερη έκδοση, περιλαμβάνει μια συλλογή από αρχαίες και σύγχρονες παροιμίες, μαζί με εξηγήσεις για την ιστορία και τη σημασία τους. Ενώ οι κλασικές παραμένουν χρήσιμες, οι σύγχρονες παροιμίες μάς βοηθούν να πλοηγηθούμε στην ατέρμονη ψηφιακή, πολιτιστική και πολιτική αναταραχή της ζωής το 2025.

Μερικές πρόσφατες παροιμίες που μπορεί να φανούν χρήσιμες:

«Αγοράζω, άρα υπάρχω» Αυτή η φράση είναι έργο της καλλιτέχνιδας Barbara Kruger. Χρησιμοποιώντας τη γλώσσα και τη μορφή της διαφήμισης, δημιουργεί “διαφημίσεις για την κριτική σκέψη”. Η φράση, που είναι μια παραλλαγή του “Σκέφτομαι, άρα υπάρχω” του Descartes, είναι πιο επίκαιρη από ποτέ. Στην σημερινή οικονομία της προσοχής και στην δυναμική των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, η ύπαρξή μας επιβεβαιώνεται συχνά μέσω της αγοράς.

«Οι ενήλικες σκέφτονται με ανοιχτό στόμα» Αυτή η φράση, που βρέθηκε στα σημειώματα του David Byrne για το άλμπουμ των Talking Heads “Stop Making Sense” (1984), μπορεί να ερμηνευθεί με δύο τρόπους: είτε ως η εικόνα κάποιου που επεξεργάζεται κάτι στο μυαλό του με το στόμα ανοιχτό, είτε ως η τάση των ανθρώπων να μιλούν πριν σκεφτούν, κάτι που είναι ιδιαίτερα εμφανές στην εποχή των social media. Σε αντίθεση με άλλες παροιμίες που απαιτούν στοχασμό για να αποκαλυφθούν τα πολλαπλά τους νοήματα, αυτή η φράση προκαλεί άμεση αντίδραση.

«Η άγνοια, συμμαχημένη με την εξουσία, είναι ο πιο άγριος εχθρός που μπορεί να έχει η δικαιοσύνη» Ο συγγραφέας James Baldwin έκανε αυτή τη δήλωση στο βιβλίο του “No Name in the Street” (1972). Αν και δεν είναι εντελώς σύγχρονη, η καταλληλότητά της είναι αδιαμφισβήτητη. Σήμερα, η γνώση και η εξειδίκευση δέχονται επίθεση, όπως και τα γεγονότα και η δημοσιογραφία. Υπάρχει μια ανησυχητική αναβίωση ανθρώπων και ηγετών που δεν θέλουν να γνωρίζουν τα άβολα γεγονότα.

«Το πρόβλημα με τον καθορισμό στόχων είναι ότι εργάζεσαι διαρκώς προς αυτό που ήθελες παλαιότερα» Πρόκειται για μια δυσάρεστη, αλλά αναμφισβήτητα ακριβή ιδέα, που υπονομεύει τη συμβατική σοφία για τη σημασία της θέσπισης στόχων. Η παρατήρηση της Sarah Manguso από το βιβλίο της “300 Arguments” (2017) λειτουργεί περισσότερο ως πολιτιστική κριτική παρά ως πρακτική συμβουλή. Εστιάζει στην εμμονή μας με την επίτευξη, στην ατέρμονη επιδίωξη του επόμενου πράγματος, ακόμα κι αν δεν το θέλουμε πια.

«Η ζωή είναι η άβυσσος στην οποία ρίχνουμε συνειδητά και με χαρά τους εαυτούς μας» Αυτή η συμβουλή προέρχεται από ένα animatronic πρόσωπο στο San Francisco Museum of Modern Art, μέρος της εγκατάστασης “Fortuna and the Immortality Garden (Machine)” της Kara Walker. Η φράση προτείνει μια ενθουσιώδη αποδοχή της αβεβαιότητας ή μια αχτίδα ελπίδας μέσα στο σκοτάδι. Για τον Geary, αυτό παραπέμπει στη δημιουργική διαδικασία, όπου η αρχή είναι πάντα από το μηδέν, αλλά η ροή της δημιουργίας είναι μια από τις πιο χαρμόσυνες εμπειρίες.

«Μην μπερδεύεις την κίνηση με την πρόοδο, ούτε την ησυχία με την αποτυχία» Αυτές οι σοφές κουβέντες δεν προέρχονται από το βιβλίο του Geary, αλλά δημιουργήθηκαν από ένα μοντέλο τεχνητής νοημοσύνης, το ChatGPT. Η συμβουλή είναι πρακτική: είτε είσαι ακτιβιστής είτε καλλιτέχνης, η αλλαγή δεν σημαίνει απαραίτητα βελτίωση, και η στασιμότητα δεν υποδηλώνει λάθος πορεία. Ο Geary, αν και θεωρεί τις συμβουλές του ChatGPT “καλές”, ανησυχεί ότι η εξάρτηση από την ΤΝ για τη δημιουργία ιδεών και τη διαμόρφωση της γλώσσας αφαιρεί την πρόκληση της γραφής και, κατ’ επέκταση, της σκέψης. “Αφήστε το ChatGPT να γράφει παροιμίες,” λέει, “αλλά ας συνεχίσουμε εμείς να γράφουμε παροιμίες.”