Ο Τζον Λάντσεστερ, γνωστός για την ικανότητά του να διακρίνει μεταξύ των μη μυθοπλαστικών του έργων και των μυθιστορημάτων του, εστιάζοντας στη γραμμή που χωρίζει “τα πράγματα που συμβαίνουν στον κόσμο” από “τα πράγματα που δεν σε αφήνουν ήσυχο”, φαίνεται πως τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια έχει δει αυτή τη γραμμή να στενεύει. Το μπεστσελερ του 2012, “Capital”, χρησιμοποίησε την παγκόσμια οικονομική κρίση – την οποία εξηγεί με χαρακτηριστική ευστροφία και διαύγεια στο μη μυθοπλαστικό του έργο “Whoops!” – για να προσδώσει μια έντονη ηθική διάσταση σε μια αχανή, Ντικενσιανή ιστορία για τη φούσκα της ακίνητης περιουσίας στο Λονδίνο. Η αφήγηση ξετυλίγεται μέσα από τη διατομή των κοινωνικών τάξεων μιας νεοπλούτου δρόμου στο νότιο Λονδίνο. Το 2019, ακολούθησε το “The Wall”, ένα δυστοπικό μυθιστόρημα του εγγύς μέλλοντος, όπου η άνοδος της στάθμης της θάλασσας είχε επιφέρει καταστροφικές συνέπειες: ένα καλά φυλασσόμενο θαλάσσιο τείχος περιέβαλλε μια Βρετανία αποφασισμένη να οχυρώσει την εξαφανιζόμενη ακτογραμμή της και να κρατήσει μακριά τους πρόσφυγες που απεγνωσμένα ζητούσαν άσυλο. Σημειώνεται ότι το 2019, η παγκόσμια στάθμη της θάλασσας έφτασε σε ιστορικό υψηλό.
Η σατιρική δεινότητα του Λάντσεστερ βρίσκεται σε πλήρη έκθεση στο τελευταίο του έργο, “Look What You Made Me Do”, αλλά αυτή τη φορά η εστίασή του είναι πιο προσωπική παρά πολιτική. Τοποθετημένο σε ένα αναγνωρίσιμο επαγγελματικό – και, κατά συνέπεια, εξαιρετικά αυταρεσκόμενο – βόρειο Λονδίνο, με πρωταγωνιστές αρχιτέκτονες και πράκτορες, το έκτο μυθιστόρημα του Λάντσεστερ παρουσιάζεται από τους εκδότες του ως μαύρη κωμωδία.
Η Κέιτ και ο Τζακ είναι παντρεμένοι για 30 χρόνια. Όπως πολλά μακροχρόνια ζευγάρια, έχουν εξελίξει μια κοινή ιδιωτική γλώσσα, ένα αποκλειστικό και συχνά σκληρό λεξιλόγιο από παρατσούκλια, αναφορές και εσωτερικά αστεία. Η Φοίβη Μαλ είναι μια γενιά νεότερη και η συγγραφέας πίσω από την τηλεοπτική επιτυχία της χρονιάς, “Cheating”, μια απερίφραστα αμοραλιστική απεικόνιση διαγενεακής μοιχείας. Οι ζωές τους φαίνεται να είναι άσχετες, μέχρι που η Κέιτ ανακαλύπτει ότι οι λεπτομέρειες και οι οικειότητες που δίνουν στη σειρά της Φοίβης τη σκοτεινή της ένταση φέρουν μια αξιοσημείωτη ομοιότητα με τη δική της ζωή.
Είναι δύσκολο να ειπωθούν περισσότερα χωρίς τον κίνδυνο spoilers, αλλά αν το μυθιστόρημα έχει μια ατζέντα “κατάστασης του έθνους”, αυτή έγκειται στην ανισότητα μεταξύ των “boomers” που έχουν πάρει τα πάντα και των “millennials” που πρέπει να ζήσουν με τις συνέπειες. Αυτό δεν είναι νέο έδαφος για τον Λάντσεστερ. Στο “Capital”, οι γραμμές μάχης χαράσσονται μεταξύ εκείνων που επωφελήθηκαν – μυαλοπιαστικά και συνήθως από τύχη – από τις ιλιγγιώδεις αξίες των ακινήτων, και εκείνων για τους οποίους η ιδιοκτησία σπιτιού έχει γίνει μια αδύνατη φαντασίωση. Κρύοι και πεινασμένοι, οι ταλαιπωρημένοι νεαροί στρατιώτες που φυλάσσουν το “The Wall” γνωρίζουν ακριβώς ποιον να κατηγορήσουν για την κατάστασή τους: “ο κόσμος δεν ήταν πάντα έτσι και… οι υπεύθυνοι… ήταν οι γονείς μας – αυτοί και η γενιά τους”.
“Οι boomers είναι χειρότεροι από τους millennials ή το αντίστροφο;” είναι μια ερώτηση που οδηγεί σε μερικά τρομακτικά διασκεδαστικά σετ-κομμάτια.
Το χάσμα των γενεών το 2026 δεν δείχνει σημάδια στενέματος, αλλά ο στόχος του Λάντσεστερ στο “Look What You Made Me Do” είναι πιο αδιαφανής. Το ότι έχει μικρή συμπάθεια για τους αυταρεσκόμενους boomers, “μια ολόκληρη γενιά που οδηγεί το μεταφορικό Volvo της αυτο-απονεμηθείσας δικαιωμάτων”, είναι πολύ σαφές. Η Κέιτ είναι σταθερά και αντισυμβατικά αντιπαθής: απορρίπτει την αλληλεγγύη των γυναικών ως “συγκαταβατικό μαζοχισμό αδελφότητας μακροθυμίας”, η στενότερη φίλη της, η Δάφνη, είναι μια γυναίκα που δεν συμπαθεί ιδιαίτερα (αν και “η συμπάθεια δεν παίζει ιδιαίτερο ρόλο”), και, χωρίς παιδιά ή δουλειά, έχει λίγες ασχολίες στη ζωή της εκτός από τον σύζυγό της (“σύμφωνα με τον Τζακ, οι περισσότεροι από τους ωραιότερους ανθρώπους δεν κάνουν τίποτα ιδιαίτερο”). Ο απαίσιος Τζακ, αγενής, αλαζονικός και ο απόλυτος “mansplainer”, είναι πολύ χειρότερος. Ότι τέτοιοι άνθρωποι μπορεί να πάρουν την εκδίκησή τους είναι μια ευχάριστη ιδέα, εκτός του ότι η εναλλακτική αποδεικνύεται εξίσου κακή. Ενώ το μαχαιρώδες βλέμμα και η μνημειώδης ευφυΐα της Φοίβης την καθιστούν την πολύ πιο διασκεδαστική συντροφιά, δεν είναι λιγότερο εγωκεντρική και άκαρδη από αυτούς.
Ίσως το κεντρικό ερώτημα του μυθιστορήματος να βρίσκεται σε μια συζήτηση για την τηλεοπτική σειρά της Φοίβης, “Cheating”. “Υπάρχει έστω και ένα άτομο σε αυτό που δεν μισείς ή είναι αυτό μέρος του σκοπού;” είναι η συζήτηση γύρω από τον καφέ. “Είναι οι boomers χειρότεροι από τους millennials ή το αντίστροφο; Ποιος είναι πιο ανίδεος και κακομαθημένος;” Όλα αυτά είναι ερωτήματα που οδηγούν σε μερικά τρομακτικά διασκεδαστικά σετ-κομμάτια. Ο Λάντσεστερ σατιρίζει με χαρά τις “chattering classes”, από την πανταχού παρουσία του Ottolenghi μέχρι τη φαινομενικά ρουστίκ φούσκα του Soho Farmhouse. Η απόφασή του να γράψει στις πρώτες αφηγήσεις των δύο γυναικείων πρωταγωνιστριών λειτουργεί ως επί το πλείστον, ακόμα κι αν η άβολη αίσθηση ότι ο ευτυχής γάμος της Κέιτ εξαρτάται πολύ περισσότερο απ’ ό,τι συνειδητοποιεί από την προθυμία της να υποταχθεί στις εγωιστικές επιθυμίες του Τζακ, παραμένει λίγο αμήχανη για έναν άνδρα συγγραφέα “boomer” στο τιμόνι.
Η δυσκολία του Λάντσεστερ έγκειται στο να δέσει αυτούς τους χαρακτήρες και τις σκηνές σε κάτι μεγαλύτερο από το άθροισμα των μερών του. Η πλοκή του είναι ποικιλοτρόπως απίθανη και κλινικά προβλέψιμη, γεμάτη συμπτώσεις. “Ο θυμός είναι πιο διασκεδαστικός από τη θλίψη. Και η εκδίκηση είναι ακόμα καλύτερη”, γκρινιάζει ένας χαρακτήρας αργά στο βιβλίο, ένα απόφθεγμα που έχει αποδειχθεί από αιώνες λογοτεχνίας. Ένα μυθιστόρημα μπορεί να τα καταφέρει πολύ καλά χωρίς θέματα “κατάστασης του έθνους”, αλλά πρέπει να αποδίδει, με τους δικούς του όρους, ένα ικανοποιητικό σύνολο. Η εκδίκηση μπορεί να είναι διασκεδαστική ή ανώφελη, καθαρτική ή αυτοκαταστροφική, αλλά πρέπει να κερδίζεται, να έχει νόημα. Παρά όλες τις παρατηρητικές του απολαύσεις, το μυθιστόρημα του Λάντσεστερ δεν προσφέρει αυτή την ικανοποίηση.
Το “Look What You Made Me Do” του Τζον Λάντσεστερ κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Faber (£20). Για να υποστηρίξετε τον Guardian, παραγγείλτε το αντίτυπό σας από το guardianbookshop.com. Ενδέχεται να ισχύουν χρεώσεις παράδοσης.
