Ο Willie Colón, που απεβίωσε στη Νέα Υόρκη σε ηλικία 75 ετών, υπήρξε πολυπράγμων: αδιαμφισβήτητος δεξιοτέχνης της Nuyorican salsa, Πορτορικανός σούπερ σταρ, ηθοποιός σε μεξικανικές σαπουνόπερες, ακτιβιστής και, αργότερα, πολέμιος στη Νέα Υόρκη. Αυτές είναι μόνο μερικές από τις πολυάριθμες επιτυχίες ενός μουσικού που φαινόταν πάντα να βιάζεται να προχωρήσει, να δημιουργήσει νέα μουσική και να έρθει σε κόντρα με συναδέλφους μουσικούς σάλσα ή πολιτικούς αντιπάλους. Ο Colón ήταν μια πηγή ενέργειας, ένας μουσικός τόσο δυνατός και ζωηρός – και μερικές φορές εκνευριστικός – όσο και η πόλη στην οποία έζησε και πέθανε.
Ενώ για τους Nuyoricans – τους Πορτορικανούς που ζουν στη Νέα Υόρκη – ο Colón ήταν ένας θρύλος, για πολλούς Αγγλοσάξονες Νεοϋορκέζους, η παρουσία του ήταν σχεδόν αδιόρατη, ίσως αναγνωρισμένη από κάποιους για τη συνεργασία του με τον David Byrne κατά τις περιπλανήσεις του τραγουδιστή στη μουσική της Λατινικής Αμερικής. Υπήρξε υποψήφιος για 10 Grammy, αλλά δεν κατάφερε να μπει στα Top 40 των ΗΠΑ. Ωστόσο, σε μεγάλο μέρος της Λατινικής Αμερικής, ήταν αναμφίβολα ο πιο καταξιωμένος χάλκινος πνευστός των τελευταίων έξι δεκαετιών, κερδίζοντας το βραβείο μουσικής αριστείας των Latin Grammys το 2004. Ο Colón ήταν για τη σάλσα ό,τι ο Elvis Presley για το rock ‘n’ roll – ο ατρόμητος έφηβος του οποίου η χαλαρή, γρήγορη, ωμή ερμηνεία της μουσικής που άκουγε στους δρόμους βοήθησε στη δημιουργία ενός είδους που εξελίχθηκε στην κυρίαρχη λατινοαμερικανική χορευτική μουσική.
Γεννημένος στο South Bronx και μεγαλωμένος κατά κύριο λόγο από την Πορτορικανή γιαγιά του, ο Colón έμαθε αρχικά τρομπέτα, και στη συνέχεια μεταπήδησε στο τρομπόνι, χρησιμοποιώντας αυτό το όργανο για να διαμορφώσει τον ήχο της σάλσα, όπως ακριβώς έκανε ο J.J. Johnson για την τζαζ και ο Don Drummond για τη ska.
Η Latin boogaloo ήταν ο κυρίαρχος ήχος του Bronx όταν ο Colón μεγάλωνε, αλλά στην ηλικία των 16 ετών, εκείνος και οι φίλοι του έπαιζαν μια ταχύτερη, πιο ρυθμικά σύνθετη λατινοαμερικανική μουσική, αντλώντας στοιχεία από την κουβανική son και τους Πορτορικανούς crooners, ενώ ήταν δεκτικοί σε επιρροές από τζαζ, funk και rock (μια συγχώνευση που περιέγραφε ως «μια swingαριστή μουσική Jabberwocky»). Υπογράφοντας με την Fania Records, τότε μια νεοσύστατη ανεξάρτητη λατινοαμερικανική δισκογραφική, ο τραγουδιστής Héctor Lavoe, επίσης έφηβος Πορτορικανής καταγωγής, εντάχθηκε στο συγκρότημα του Willie και ο ήχος που δημιούργησαν αποδείχθηκε επαναστατικός.
Το ντεμπούτο άλμπουμ του Colón, το El Malo (Ο Κακός) του 1967, είχε μια ωμή, δυναμική αίσθηση που αντανακλούσε μια λατινοαμερικανική γενιά που άρχιζε πλέον να αναφέρεται στον εαυτό της ως “Nuyorican”. Το El Malo πούλησε 300.000 αντίτυπα – ένας εντυπωσιακός αριθμός για μια εξειδικευμένη μουσική που τραγουδιόταν στα Ισπανικά – και όχι μόνο στη Νέα Υόρκη και το Μαϊάμι, αλλά και στην Κολομβία και τη Βενεζουέλα. Με την κουβανική επανάσταση να τερματίζει την κυριαρχία της Αβάνας ως πρωτεύουσας της λατινοαμερικανικής χορευτικής μουσικής, η Νέα Υόρκη έγινε το κέντρο μιας νέας, ρευστής λατινοαμερικανικής μουσικής. Ο Colón, σταρ στα 17 του, του οποίου τα εξώφυλλα δίσκων συχνά τόνιζαν μια γκάνγκστερ εικόνα, θα γινόταν ένας από τους “νονούς” της σάλσα. Η εμφάνιση και ο ήχος του προσέβαλλαν τους βασιλιάδες του mambo, αλλά, όπως σε όλα τα είδη, το νέο πρέπει να σπάει με το παρελθόν.
Το 1968, ο Colón υπήρξε ιδρυτικό μέλος των Fania All-Stars, ενός υπερ-γκρουπ σάλσα που μπορούσε να γεμίσει στάδια. Στη σκηνή τους συνόδευσαν καλλιτέχνες όπως ο Billy Cobham και ο Manu Dibango, ενώ έπαιξαν μαζί με κορυφαίους Αφροαμερικανούς καλλιτέχνες στη συναυλία στη Ζαΐρ, που οργανώθηκε για τον εορτασμό του αγώνα βαρέων βαρών για τον τίτλο Muhammad Ali v George Foreman το 1974. Την ίδια χρονιά, ο Colón συνεργάστηκε με τον Rubén Blades, έναν Παναμαδό τραγουδιστή και στιχουργό, και το δίδυμο οδήγησε ένα εκρηκτικό συγκρότημα που πήγε τη σάλσα σε μέρη που δεν είχε φτάσει ποτέ πριν, με τους στίχους του Blades να σχολιάζουν κοινωνικά ζητήματα και τον αμερικανικό ιμπεριαλισμό στη Λατινική Αμερική. Το άλμπουμ τους Siembra του 1978, απέσπασε ευρεία κριτική αναγνώριση και πούλησε πάνω από 3 εκατομμύρια αντίτυπα – θεωρείται ευρέως το άλμπουμ σάλσα με τις περισσότερες πωλήσεις όλων των εποχών.
Οι δύο άνδρες είχαν μια σχέση εργασίας που άλλοτε προχωρούσε και άλλοτε όχι, και και οι δύο στράφηκαν προς την πολιτική – ο Blades ήταν ανεπιτυχής υποψήφιος για την προεδρία του Παναμά, και ο Colón ήταν ανεπιτυχής υποψήφιος για δημόσιο αξίωμα στη Νέα Υόρκη – μέχρι το 2007, όταν εισήλθαν σε μια πενταετή δικαστική διαμάχη (την οποία ο Colón τελικά έχασε). Μέχρι τότε, τα μουσικά τους ενδιαφέροντα και οι πολιτικές τους θέσεις είχαν διαχωριστεί, με τον Colón, ο οποίος είχε εμφανιστεί στις τελετές ορκωμοσίας του Bill Clinton, να γίνεται ένθερμος υποστηρικτής του Donald Trump.
Ανεξάρτητα από αυτό, οι καλύτερες ηχογραφήσεις του συγκαταλέγονται στις κορυφαίες της σάλσα. Και ήταν στη σάλσα που ο Colón αφιέρωσε τη ζωή του, γράφοντας: «Η σάλσα δεν είναι ρυθμός. Είναι μια ιδέα. Μια ανοιχτή, διαρκώς εξελισσόμενη μουσική, πολιτιστική, κοινωνικοπολιτική ιδέα.»
