Το βιβλίο “On Morrison” της Namwali Serpell δεν είναι μια τυπική βιογραφία της Chloe Anthony Wofford, γνωστής ως Toni Morrison. Παρόλο που αναφέρονται στοιχεία από τη ζωή της, όπως η γέννηση στο Lorain του Ohio, οι σπουδές της στο Howard και το Cornell, ή η επιτυχημένη πορεία της ως μυθιστοριογράφος, το βιβλίο εστιάζει κυρίως σε μια αυστηρή κριτική αποτίμηση του λογοτεχνικού της έργου.
Πολλοί αναγνώστες προσεγγίζουν τα βιβλία της Morrison αναζητώντας μηνύματα για τη ζωή των Αφροαμερικανών ή πολιτικά σχόλια, αντί να εστιάζουν στον τρόπο γραφής της. Έργα όπως το “Song of Solomon” και το “Jazz” βρίσκονται συχνότερα σε πανεπιστημιακά προγράμματα Αφροαμερικανικών Σπουδών παρά σε αυτά της Δημιουργικής Γραφής. Η Serpell αποδίδει αυτή την κατάσταση στην “δυσκολία” ανάγνωσης και διδασκαλίας του έργου της Morrison, κάτι που η ίδια, ως συγγραφέας δύο φιλόδοξων μυθιστορημάτων, κατανοεί βαθιά.
Η Serpell προσεγγίζει την Morrison με σεβασμό, εξετάζοντας μεθοδικά τις αφηγηματικές στρατηγικές, τις επιλογές της στη δεξιοτεχνία, συγκρίνοντας τεχνικές μεταξύ των έργων της και ερευνώντας αρχειακό υλικό σχετικά με τις διορθώσεις και αναθεωρήσεις της.
Η ανάλυση ξεκινά με το “The Bluest Eye”, όπου η Morrison, για να διηγηθεί την ιστορία της Pecola, ενός νεαρού κοριτσιού που εύχεται να είχε μπλε μάτια, σπάει την αφήγηση σε κομμάτια, φιλτραρισμένα μέσα από την οπτική γωνία διαφορετικών χαρακτήρων. Αυτή η δομή αναγκάζει τον αναγνώστη να “συναρμολογήσει τις πολλαπλές, υπερκαθορισμένες δυνάμεις που έχουν αφανίσει αυτό το νεαρό κορίτσι”, το οποίο υφίσταται φρικιαστική κακοποίηση από τον πατέρα του, οδηγώντας σε βιασμό και εγκυμοσύνη. Η Serpell τονίζει ότι η κατακερματισμένη αφήγηση είναι “μια προσπάθεια δημιουργίας μιας συγκεκριμένης αναγνωστικής εμπειρίας – όχι παθητικού οίκτου ή εύκολης δαιμονοποίησης, αλλά ενεργού επανασυναρμολόγησης και αυτοεξέτασης – μέσω μιας τυπικής δομής”.
Όπως η ίδια η Morrison έλεγε, “Η δομή είναι το επιχείρημα”. Στο “Recitatif”, το μοναδικό διήγημα που δημοσίευσε, η αφήγηση χτίζεται γύρω από πέντε συναντήσεις δύο γυναικών, της Roberta και της Twyla, σε διάστημα δεκαετιών. Αρχικά, μαθαίνουμε ότι η μία γυναίκα είναι λευκή και η άλλη μαύρη, αλλά ποτέ δεν αποκαλύπτεται ποια είναι ποια. Η Morrison παγιδεύει τον αναγνώστη σε ένα παιχνίδι εικασίας, καταδεικνύοντας την αυθαιρεσία της φυλής και την εξάρτησή της από την αντίθεση για να αποκτήσει νόημα.
Η Serpell αποκαλύπτει ενδιαφέροντα στοιχεία από τα αρχεία, όπως ότι το “Recitatif” ξεκίνησε ως σενάριο για τις ηθοποιούς Marlo Thomas και Cicely Tyson. Η μεταμόρφωση από σενάριο σε διήγημα αποκαλύπτει την έμπνευση της Morrison από άλλα έργα, όπως το “Fish Tales” της Nettie Jones, το οποίο βασίζεται σε αυτοτελείς ιστορίες που δεν αποκαλύπτουν τη φυλή των χαρακτήρων. Μήνες αργότερα, η Morrison υπέβαλε “μια ριζική αναθεώρηση” της ιστορίας της, πειραματιζόμενη με “την αφαίρεση όλων των φυλετικών κωδίκων”.
Σε άλλο σημείο, η Serpell εντοπίζει το χιούμορ στο έργο της Morrison, ιδιαίτερα στο “Song of Solomon”. Ο πρωταγωνιστής, Milkman Dead, επισκέπτεται την θεία του Pilate Dead, προκαλώντας την ατάκα: “Δεν υπάρχουν παρά μόνο τρεις νεκροί εν ζωή”, και ο Milkman απαντά: “Είμαι νεκρός! Η μητέρα μου είναι νεκρή!”. Η αναζήτηση του Milkman για τον προπάπυπό του, ο οποίος δραπέτευσε από τη σκλαβιά “πετώντας” πίσω στην Αφρική, δένει την αφήγηση με λαογραφικές, ελληνικές και αφρικανικές παραδόσεις, δημιουργώντας ένα αμάλγαμα που αντανακλά την υβριδικότητα των αρχέγονων ιστοριών.
Ένας λόγος για την ευχαρίστηση που προσέφερε το “On Morrison” είναι η αίσθηση καθοδήγησης από μια συγγραφέα που μοιράζεται τον θαυμασμό και τον φόβο της υπερβολικής εξύμνησης. Η Serpell, ως Αφρικανή και μετανάστρια, κατανοεί την κεντρικότητα της μαύρης εμπειρίας, αλλά και την αποξένωση των περιφερειακών χαρακτήρων. Ενώ η Morrison διάβαζε ευρέως, μαθαίνοντας από Αφρικανούς συγγραφείς, υπήρξαν στιγμές που παρουσίασε μια αδιαφορία για τους χαρακτήρες των αυτοχθόνων Αμερικανών στα πρώιμα έργα της, κάτι που διόρθωσε στο “A Mercy”.
Κάποιες φορές, ο τόνος της Serpell παρεκκλίνει από την αυστηρά παρατηρητική κριτική σε έναν πιο καθηγητικό, καθοδηγητικό ρόλο. Παρόλο που αναφέρει κριτικά σημεία, όπως την ποίηση της Morrison που “δεν είναι καλή”, και σχολιάζει επικριτικά ένα μετα-9/11 δοκίμιο, η ανάλυσή της παραμένει αδιάφθορη. Με το “On Morrison”, η Serpell παραδίδει ένα έργο που λειτουργεί σε πολλαπλά επίπεδα: ως μελέτη δεξιοτεχνίας, ως κριτική αποτίμηση, και ως φόρος τιμής σε μια καλλιτέχνιδα που ήταν “δύσκολη” με τους σωστούς τρόπους.
