Την Τρίτη συμπληρώνονται 100 χρόνια από τη γέννηση του Ντάριο Φο, ενός σπουδαίου Ιταλού δημιουργού που συνδύασε αρμονικά το πολιτικό θέατρο με την ψυχαγωγία. Ο Φο, μέσα από τους πολλαπλούς του ρόλους ως θεατρικός συγγραφέας, ηθοποιός, σκηνοθέτης και σκηνογράφος, μαζί με τη σύζυγό του Φράνκα Ράμε, έφερε την κοινωνική σάτιρα στην καρδιά του λαού. Με έργα όπως το “Τυχαίος Θάνατος ενός Αναρχικού” και το “Δεν Πληρώνω; Δεν Πληρώνω!” (Can’t Pay? Won’t Pay!), κατάφερε να αποσπάσει παγκόσμια αναγνώριση, η οποία επισφραγίστηκε με το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1997.
Η αντίσταση και η τέχνη φαίνεται να ήταν ενσωματωμένες στην προσωπικότητά του. Ο πατέρας του, σταθμάρχης και ερασιτέχνης ηθοποιός, ήταν ενεργός στην αντίσταση κατά των Ναζί στη βόρεια Ιταλία κατά τη διάρκεια του πολέμου, βοηθώντας στη μεταφορά Συμμάχων στρατιωτών στην Ελβετία. Ωστόσο, η ευρεία αναγνώρισή του ήρθε το 1962, όταν μαζί με τη σύζυγό του πρωταγωνίστησαν σε μια εβδομαδιαία τηλεοπτική εκπομπή ποικίλης ύλης, η οποία προσέλκυσε τεράστιο κοινό. Η συνεργασία αυτή έληξε απότομα όταν αρνήθηκαν να υποκύψουν στις λογοκρισίες.
Αργότερα, ίδρυσαν τη δική τους θεατρική ομάδα, τη Nuova Scena, η οποία το 1969 παρουσίασε για πρώτη φορά το “Mistero Buffo”, ένα μονόλογο του Φο που ταξίδεψε σε όλο τον κόσμο. Εμπνευσμένο από μεσαιωνικά κείμενα, το έργο σάτιριζε την τελετουργία, την ιεραρχία και τον μυστικισμό της Καθολικής Εκκλησίας. Σε ένα απόσπασμα, ο Χριστός εμφανίζεται να κλωτσάει τον Πάπα Βονιφάτιο Η’ στην πλάτη για την παρακμή και τη διαφθορά του. Όταν το “Mistero Buffo” προβλήθηκε στην τηλεόραση, καταδικάστηκε από το Βατικανό ως “η πιο βλάσμημη παράσταση στην ιστορία της τηλεόρασης”.
Ωστόσο, ήταν τα θεατρικά έργα του Φο που έδωσαν νέα πνοή στο πολιτικό θέατρο. Το πιο διάσημο παραμένει το “Τυχαίος Θάνατος ενός Αναρχικού”, το οποίο βασίστηκε στην υπόθεση ενός εργάτη του σιδηροδρομικού σταθμού του Μιλάνου, ο οποίος κατηγορήθηκε ψευδώς για βομβιστικές επιθέσεις και “έπεσε” από το παράθυρο του τέταρτου ορόφου της αστυνομικής διεύθυνσης. Η πρώτη παραγωγή στο Λονδίνο, με πρωταγωνιστή τον Άλφρεντ Μολίνα, ο οποίος έδωσε μια συγκλονιστική ερμηνεία ως ο επαναστάτης που προσποιείται τον ανακριτή για να επανεξετάσει την υπόθεση, παραμένει αξέχαστη. Ακόμη και η επανεμφάνιση του έργου το 2023, σε παραγωγή του Sheffield Crucible που μεταφέρθηκε στο West End, με τον Daniel Rigby, διατήρησε την ευρηματικότητά του, υπενθυμίζοντας ότι στο Ηνωμένο Βασίλειο περισσότεροι από 3.000 άνθρωποι είχαν πεθάνει υπό κράτηση από την πρεμιέρα του έργου το 1970.
Συνδυάζοντας αριστοτεχνικά την κωμωδία με την ιδεολογία, ένα από τα σπουδαία ταλέντα του Φο ήταν η δημιουργία ρόλων που προσέφεραν ευκαιρίες στους ηθοποιούς. Στο έργο “Trumpets and Raspberries”, που έφτασε στο West End μέσω του Watford, ο Griff Rhys Jones προσέφερε μια βιρτουόζικη ερμηνεία ως συνδικαλιστής που γίνεται οπτικά αδιαχώριστος από τον μεγιστάνα της Fiat, Gianni Agnelli, μετά από πλαστική επέμβαση. Εκτός από τα εύστοχα λογοπαίγνια, η σκηνή όπου ο Rhys Jones μεταμορφωνόταν από τον έκπληκτο εργάτη στον μουμιοποιημένο μεγιστάνα, έδειχνε την πολιτικοποιημένη, φαρσική φύση του έργου.
Από μια συνέντευξη που πήρα από τον Φο στο Λονδίνο το 1983, δύο στοιχεία ξεχωρίζουν: αφενός, η συνεχής παρενόχληση που υφίσταντο ο Φο και η Ράμε παρά τη δημοτικότητά τους, αντιμετωπίζοντας όχι μόνο την οργή της Καθολικής Εκκλησίας και του Κομμουνιστικού Κόμματος, αλλά και σωματική εκφοβισμό, καθώς και 45 διώξεις από την ιταλική αστυνομία. Αφετέρου, η πεποίθηση του Φο, ο οποίος απεβίωσε το 2016, ότι η κωμωδία αποτελούσε μέσο για την επίτευξη ενός πολιτικού σκοπού. “Στη ρίζα κάθε πράγματος που γράφω,” μου είχε πει, “υπάρχει τραγωδία. Κανείς δεν πρέπει να ξεχνά ότι το ‘Τυχαίος Θάνατος ενός Αναρχικού’ αφορά έναν άνθρωπο που έχει πεταχτεί από ένα παράθυρο, και ότι το ‘Δεν Πληρώνω; Δεν Πληρώνω!’ στηρίζεται σε έναν άνδρα που λιμοκτονεί. Πρέπει πάντα να έχεις επίγνωση αυτής της πραγματικότητας. Το γέλιο είναι απλώς ένα μέσο για να φέρουμε το κοινό αντιμέτωπο με το πρόβλημα.”
Αυτή η υπενθύμιση ήταν καθοριστική: ο Φο, πέρα από σπουδαίος θεατρικός διασκεδαστής, ήταν ένας άνθρωπος με αποστολή, να μας κάνει να αντιμετωπίσουμε την ωμότητα, την αδικία και την καταπίεση σε όλες τους τις μορφές.
