Την επόμενη εβδομάδα συμπληρώνονται 20 χρόνια από τον θάνατο της Σκοτσέζας μυθιστοριογράφου, συγγραφέως διηγημάτων, ποιήτριας και δοκιμιογράφου Μουριέλ Σπαρκ (Muriel Spark). Ήταν ευρέως γνωστή για τα 22 μυθιστορήματά της – απόκοσμα, εύστοχα και ευφυή – ξεκινώντας με το ντεμπούτο της το 1957, “The Comforters”. Εδώ, ο Τζέιμς Μπέιλι (James Bailey), συγγραφέας μιας νέας βιογραφίας, “Like a Cat Loves a Bird: The Nine Lives of Muriel Spark”, μας καθοδηγεί στο έργο της.
Το σημείο εισόδου
Με κάποιες εξαιρέσεις, ένα μυθιστόρημα της Σπαρκ έχει μια ιδιαίτερη μέθοδο να μας παρασύρει. Ξεκινά εισάγοντας μια κλειστή κοινότητα (είτε μοναχές, είτε μαθήτριες, είτε ναυαγούς σε ερημονήσι) γεμάτη κουτσομπολιά, συκοφαντίες και συγκρούσεις, τόσο ασήμαντες όσο και βαθιές. Σε αυτόν τον μικρό κόσμο, ρίχνει μια βόμβα: φόνο, σκάνδαλο… ή μια πραγματική βόμβα, αν νιώθει ιδιαίτερα απερίσκεπτη. Στέκεται αρκετά μακριά και μας αφήνει να παρακολουθήσουμε καθώς οι “σπίθες πετούν”.
Όποιος είναι νέος στον κόσμο των ιστοριών της Σπαρκ, θα κάνει καλό να ξεκινήσει με το σκοτεινά κωμικό “Memento Mori” του 1959. Το μυθιστόρημα παρουσιάζει ένα καστ γκρινιάρηδων συνταξιούχων, που βρίσκονται αναστατωμένοι από ανώνυμες τηλεφωνικές κλήσεις. Κάθε κλήση περιέχει ένα πανομοιότυπο μήνυμα: «Θυμήσου ότι πρέπει να πεθάνεις». Η εγγύτητα του θανάτου μας απελευθερώνει από τους φόβους, τις διαμάχες, τις ζήλιες και τις νευρώσεις μας, ή αυτά τα πράγματα μας προσκολλώνται σαν μύδια μέχρι το πικρό τέλος;
Το αξιοσημείωτο ντεμπούτο
Νωρίς το 1954, η 35χρονη Σπαρκ πλησίαζε σε νευρική κατάρρευση. Πεινασμένη, φτωχή και καταβεβλημένη από τη δουλειά, είχε αρχίσει να χρησιμοποιεί διεγερτικό, όπως η δεξαμενιδρίνη (dexedrine), για να παραλείπει γεύματα και να γράφει όλη νύχτα. «Σε έκανε λιγότερο πεινασμένο», είχε πει αργότερα για το φάρμακο, «αλλά σε έκανε και τρελό». Δεν αστειευόταν. Υπό την επήρεια, η Σπαρκ άρχισε να πιστεύει ότι κρυμμένοι κωδικοί υπήρχαν στα βιβλία που διάβαζε, και ότι ο Τ.Σ. Έλιοτ (T.S. Eliot) την παρακολουθούσε, παριστάνοντας τον καθαριστή παραθύρων.
Ευτυχώς, ανέκαμψε από την οδύσσεια και έβαλε την εμπειρία της σε χρήση στο αξιοσημείωτο ντεμπούτο μυθιστόρημά της “The Comforters”. Εκεί, η πρωταγωνίστριά της, μια συγγραφέας ονόματι Κάρολαϊν Ρόουζ (Caroline Rose), αισθάνεται να χάνει την επαφή με την πραγματικότητα. Η Κάρολαϊν πιστεύει ότι ακούει τα κλικ του πληκτρολογίου μιας οντότητας που αποκαλεί “Ghost of the Typewriter” (Φάντασμα του Πληκτρολογίου), της οποίας η ιδιοτροπία υπαγορεύει τα γεγονότα της ζωής της. Ωστόσο, αρνείται να υποταχθεί, και μια πάλη μεταξύ χαρακτήρα και συγγραφέα ξετυλίγεται σε ένα βιβλίο που περιλαμβάνει διαβολισμό, λαθρεμπόριο διαμαντιών και χαρακτήρες τόσο άυλους που περιστασιακά εξαφανίζονται στον αέρα. «Είναι πάντα χαρούμενο πράγμα όταν ένας μυθιστοριογράφος σπάει τους προφανείς κανόνες της μυθοπλασίας και τα καταφέρνει», έγραψε η Σπαρκ στην Observer έναν χρόνο μετά την έκδοσή του. Ήταν μόλις στην αρχή.
Το πιο επιδέξιο σε αποσπάσματα
«Δώσε μου ένα κορίτσι σε μια επιδεκτική ηλικία και θα είναι δική μου για πάντα», ανακοινώνει η Τζιν Μπρόντι (Jean Brodie) στις έξι μαθήτριες που αποτελούν το ειδικό της «Brodie set». Η δήλωσή της εντάσσεται σε έναν χείμαρρο άλλων ρήσεων, όλες ειπωμένες μέσα στις πρώτες σελίδες του πιο γνωστού μυθιστορήματος της Σπαρκ, που ακούγονται σαν να έχουν ειπωθεί αμέτρητες φορές στο παρελθόν: «Είμαι στην ακμή μου»; «Βάζω παλιές κεφαλές στα νεαρά σας μυαλά»; «Όλες οι μαθήτριές μου είναι η αφρόκρεμα». Η έκθεση σε αυτούς τους στίχους σημαίνει προσηλυτισμό στη γλώσσα μιας μυστικής κοινωνίας. Σημαίνει να αισθάνεσαι κλεισμένος, συνένοχος και εκλεκτός, σαν να είσαι κι εσύ ένας από τους εκλεκτούς της Μπρόντι.
Πόσο επιδέξια η Σπαρκ στήνει το “The Prime of Miss Jean Brodie”, την ιστορία της ευνοιοκρατίας, του φασισμού και της σαγηνευτικής δύναμης του ανήκειν. Ξαφνικά, ο κόσμος έξω από την τάξη της Μπρόντι φαίνεται ένας μάλλον θαμπός τόπος. «Θα καταλήξεις αρχηγός προσκόπων σε ένα προάστιο όπως το Corstorphine», προειδοποιεί ένα κορίτσι που δεν ανταποκρίνεται στις προσδοκίες της.
Το αριστούργημα
Το “The Driver’s Seat” ήταν το βιβλίο που η Σπαρκ πίστευε ότι ήταν το καλύτερο επίτευγμά της. Γιατί; Επειδή το θεωρούσε και το πιο ανατριχιαστικό. Συμφωνώ και στις δύο περιπτώσεις. Εκδόθηκε το 1970, στη μέση μιας σειράς σφιχτών, ελλειπτικών έργων όπως το “The Public Image” και το “Not to Disturb”, και μοιάζει με μια ρομαντική ιστορία διακοπών που έχει αποσυναρμολογηθεί και επανασυναρμολογηθεί κατάφωρα. Η πρωταγωνίστριά του, η Λιζ (Lise), βρίσκεται σε ένα ταξίδι με ένα ωραίο καινούργιο φόρεμα. Θα συναντήσει τον άντρα των ονείρων της, δηλώνει χαρούμενη, πριν επιβιβαστεί στην πτήση της. Θα πρέπει να τολμήσετε αυτό το εύθραυστο μικρό βιβλίο για να ανακαλύψετε ακριβώς τι κρύβεται σε αυτά τα όνειρά της, αλλά προσοχή: η απάντηση είναι περισσότερο Shirley Jackson παρά Shirley Valentine.
Αυτό για το πώς ζούμε τώρα
Η Σπαρκ είχε μια ιδιαίτερη ικανότητα να απεικονίζει τους ναρκισσιστές, τους αυτομυθοπλάστες και τους απατεώνες της ζωής, και γοητευόταν από την αντίθεση ανάμεσα σε μια λαμπερή δημόσια περσόνα και τη φιγούρα που σκύβει στη σκιά της. Θα είχε μια χρυσή εποχή στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Μπορούμε να μάθουμε πολλά για τη σημερινή μας στιγμή από το μυθιστόρημά της του 1968, “The Public Image”, γραμμένο στη Ρώμη κατά την άνοδο των παπαράτσι. Η πλοκή αφορά τις απεγνωσμένες προσπάθειες μιας κινηματογραφικής σταρ να σώσει τη φήμη της, αφού ο εξίσου εγωκεντρικός σύζυγός της αποφασίζει να την καταστρέψει ανεπανόρθωτα. Στη διαδικασία, η πρωταγωνίστρια βυθίζεται όλο και βαθύτερα σε έναν κόσμο επιτηδευμένης εμφάνισης, χάνοντας κάθε αίσθηση του ποια είναι ή ποτέ υπήρξε.
Αυτά που αξίζουν περισσότερη προσοχή
«Έμοιαζε σαν να θα με σκότωνε και το έκανε». Αυτά είναι τα λόγια της Ντλ (Needle), του φαντάσματος που αφηγείται τη διήγηση “The Portobello Road” του 1958. Έχοντας βρει τη φωνή της, η Ντλ έχει επιστρέψει για να πει την ιστορία της και να κεντρίσει τη συνείδηση του δολοφόνου της. Είναι ένα από τα πολλά ανήσυχα πνεύματα που στοιχειώνουν τις σελίδες της μικρής φόρμας της Σπαρκ. Αυτές οι ιστορίες φαντασμάτων, που αποτελούν σημαντικό μέρος των “Complete Short Stories” της, αξίζουν μια πιο προσεκτική ματιά.
Πολλά από τα φαντάσματα της Σπαρκ είναι αξιοσημείωτα για την απόλυτη κοινοτοπία τους. Οδηγούν το λεωφορείο και συντηρούν τα ενοικιαζόμενα δωμάτιά τους. Ξαναζωντανεύουν παλιές βεντέτες και ξεκινούν ανόητες σχέσεις, και εξακολουθούν να επισκέπτονται τις γλυκές ηλικιωμένες θείες τους τα Χριστούγεννα. Μερικές φορές επισκέπτονται και τη συγγραφέα τους. Οι Χάρπερ (Harper) και Γουίλτον (Wilton), οι ομώνυμοι πρωταγωνιστές μιας αδιάφορης διήγησης που η Σπαρκ δημοσίευσε το 1953, επιστρέφουν από τους νεκρούς σε μια αναθεωρημένη έκδοση του 1996. Λέγοντας κακή την καταγωγή της δημιουργού τους, της στρίβουν το χέρι μέχρι να τους γράψει ένα καλύτερο τέλος. Πόσο ανατριχιαστικό. Πόσο παιχνιδιάρικο. Πόσο πολύ Σπαρκ.
Το “Like a Cat Loves a Bird: The Nine Lives of Muriel Spark” του Τζέιμς Μπέιλι (James Bailey) εκδίδεται από τον Sceptre. Για να υποστηρίξετε τον Guardian, παραγγείλτε το αντίγραφό σας στο guardianbookshop.com.
