Η πολυβραβευμένη Πολωνή καλλιτέχνιδα Zofia Kulik συχνά παραλληλίζει δύο κομβικά σημεία στην καλλιτεχνική της διαδρομή, ώστε να δώσει στους θεατές μια αίσθηση της εξέλιξής της. Το πρώτο, το κεντρικό κομμάτι της πρώτης της έκθεσης ως αυτόνομης καλλιτέχνιδας το 1989, όπου παρουσίασε τα πρωτοποριακά, τεχνικά σύνθετα φωτομοντάζ της, με ιλιγγιώδη μοτίβα υφασμένα από επαναλαμβανόμενες εικόνες. Πρόκειται για ένα αυτοπορτρέτο όπου η ίδια κοιτάζει αβέβαια μέσα από μια μάνταλα φτιαγμένη από μικροσκοπικά, πόζιγκ ανδρικά γυμνά, “πρεσαρισμένη από άντρες”, όπως το θέτει η Kulik.
Το δεύτερο έργο δημιουργήθηκε σχεδόν μια δεκαετία αργότερα, το 1997, τη χρονιά που αυτό το καλλιτεχνικό άλμα στο άγνωστο έλαβε την ύψιστη δημόσια αναγνώριση και η Kulik εκπροσώπησε τη χώρα της στη Μπιενάλε της Βενετίας. Αυτή τη φορά, εμφανίζεται ως μια δυναμική βασίλισσα, πόζαροντας σαν την Ελισάβετ Α’, στολισμένη με βολάν, με φαρδύ φόρεμα και μανίκια, διακοσμημένη με τα ίδια γυμνά ανδρικά σώματα σε επαναλαμβανόμενα μοτίβα.
Το πρώτο μεγάλο αγγλόφωνο μονογραφικό έργο για την μοναδική δουλειά της Kulik, παρουσιάζει αυτό το συναρπαστικό ταξίδι, καθώς η καλλιτέχνιδα αντιμετωπίζει τις δυνάμεις που καταπιέζουν και την πιθανότητα της χειραφέτησης – πολιτικής, καλλιτεχνικής, αλλά και στην προσωπική της ζωή. Ήταν 42 ετών όταν ξεκίνησε την πορεία της για να γίνει μια από τις σημαντικότερες καλλιτέχνιδες της Πολωνίας. Ήταν στα τέλη της δεκαετίας του 1980, μια εποχή νέων αρχών: ο κομμουνισμός κατέρρεε και η σχέση της με τον δημιουργικό και ερωτικό σύντροφό της, με τον οποίο ήταν μαζί από τη σχολή καλών τεχνών, είχε τελειώσει. Έχοντας απογοητευτεί ως μέλος μιας συλλογικότητας όπου ο κύριος ρόλος της ήταν να καταγράφει τις δραστηριότητες των άλλων, βρέθηκε σε ένα σημείο καμπής. “Χρειαζόμουν να βρω έναν λόγο να κάνω τέχνη ξανά,” θυμάται. “Ήμουν ψυχολογικά σε κακή κατάσταση.” Ωστόσο, σταδιακά άρχισε να αισθάνεται “ελεύθερη να κάνω πράγματα χωρίς συζήτηση. Άρχισα να εξερευνώ τον εαυτό μου, τις ρίζες μου στην οικογένειά μου και να δημιουργώ δικά μου αρχεία.”
Μεγαλωμένη σε στρατιωτικά στρατόπεδα, η Kulik είχε μεγαλώσει μεταξύ δύο κόσμων: η οικιακή ζωή της ραφτομηχανής μητέρας της και ο στρατιωτικός, ιδεολογικά προσανατολισμένος εξωτερικός χώρος του πατέρα της, ο οποίος ήταν στρατιωτικός. “Η σύγκρουση αυτών των παραγόντων στο έργο μου είναι κρίσιμη, η ισορροπία μεταξύ μαλακών και σκληρών στοιχείων,” λέει. Επισκέφθηκε επίσης τις απαρχές της καλλιτεχνικής της εκπαίδευσης, πρώτα σχεδιάζοντας πόζες από την ιστορία της τέχνης και μετά φωτογραφίζοντάς τες. Ανατρέποντας την κλασική διαίρεση των φύλων μεταξύ άνδρα καλλιτέχνη και γυναίκας μούσας, συνεργάστηκε με έναν νεαρό καλλιτέχνη-μοντέλο, τον Zbigniew Libera, συσσωρεύοντας ένα αρχείο με πάνω από 700 γυμνές εικόνες του σε λίγα χρόνια. Χρησιμοποιώντας μια πρωτοποριακή τεχνική, άρχισε να δημιουργεί φωτομοντάζ, με πολλαπλές εκθέσεις των αρνητικών της σε φωτοευαίσθητο χαρτί, ώστε ένα μόνο έργο να μπορεί να περιέχει εκατοντάδες εικόνες.
“Στην αρχή δεν σχεδίαζα να τις χρησιμοποιήσω σε τόσο περίπλοκες συνθέσεις,” θυμάται. “Άρχισα να συγκρίνω [τα ιστορικά-καλλιτεχνικά] χειρονομήματα με αυτά του Μάο ή του Λένιν. Ήταν ένας ευθύς δρόμος από εκεί.” Στο έργο της, αυτή η γλώσσα της πατριαρχικής ισχύος – ιδιαίτερα η πολιτική ή θρησκευτική – εμφανίζεται ως ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο που φαίνεται να καλύπτει τα πάντα, όπως τα patterned χαλιά που ο πατέρας της καλλιτέχνιδας χρησιμοποιούσε για να καλύψει το πάτωμα, τους τοίχους και τα τραπέζια στο σπίτι του στη Βαρσοβία.
Ωστόσο, η πόζα των ισχυρών της ιστορίας απογυμνώνεται κυριολεκτικά, με έναν μικροσκοπικό γυμνό άνδρα που παίρνει ξανά και ξανά μια πόζα, είτε πρόκειται για τον Έλληνα ήρωα που κρατάει δόρυ, τον νεκρό Χριστό, έναν πεσμένο άγγελο από τον William Blake, είτε για έναν Σοβιετικό επαναστάτη που κοιτάζει προς ένα λαμπρό κομμουνιστικό αύριο. Εναντίον αυτής της ανδρικής μάζας, η ίδια στέκεται, μια μεμονωμένη γυναίκα που αντέχει στο κέντρο. “Ένιωθα σαν να καρφώνομαι σαν καρφί όλη μου τη ζωή,” λέει. “Πήρα συμβολικά όπλα και προσπάθησα να αντιδράσω σε αυτό.”
Στην ενότητα “Body politics: five works by Zofia Kulik” παρουσιάζονται τα έργα: – *Self Portrait With a Flag (I)*, 1989: Αυτό το κομβικό έργο σηματοδοτεί την πρώτη φορά που, στα πρώτα της 40, η Kulik άρχισε να πειραματίζεται με την αυτοπροσωπογραφία, κάνοντας μια συνειδητή απομάκρυνση από την προηγούμενη συνεργατική της δουλειά. Η κόκκινη σημαία παραπέμπει τόσο στην κατάρρευση του κομμουνισμού όσο και στην παλαιότερη περίοδο της ζωής της, όταν χρησιμοποιήθηκε σε μια ομαδική παράσταση. – *The Splendour of Myself (IV)*, 2005: Πρόκειται για μια σειρά έργων που ξεκίνησε το 1997 και διαδραματίζει πορτρέτα της Ελισάβετ Α’. Το ενδιαφέρον της Kulik για τους πίνακες της μονάρχισσας των Τυδώρ οξύνθηκε όταν συνειδητοποίησε ότι αποκάλυπταν την άρρητη επιρροή της Καθολικής Ισπανίας μέσω της αγγλικής βασιλικής μόδας. – *All the Missiles Are One Missile*, 1993: Αυτό είναι ένα λεπτομερές, μεγάλο patterned φωτομοντάζ που η Kulik εξέθεσε στη Μπιενάλε της Βενετίας το 1997. Η “θηλυκή” του πλευρά χρησιμοποιεί τηλεοπτικές εικόνες διακοσμητικής ομορφιάς, ενώ η “αρσενική” πλευρά, που φαίνεται εδώ, εστιάζει στο διάσημο μνημείο από το Magnitogorsk, την ναυαρχίδα της βιομηχανικής πόλης της Ρωσίας. – *Selected photographs from Zofia Kulik’s Archive of Gestures series (V)*, 1987: Πρόκειται για μερικές από τις πρώτες εικόνες που απαρτίζουν το διάσημο αρχείο της καλλιτέχνιδας. Σε αυτό, το μοντέλο και φίλος της, ο νεαρός καλλιτέχνης Zbigniew Libera, αναλαμβάνει συμβολικές πόζες που αντλούνται από την ιστορία της τέχνης, συμπεριλαμβανομένης τόσο της σοβιετικής αγαλματοποιίας όσο και της καθολικής εικονογραφίας που επιδίωξαν να κυριαρχήσουν στη πολιτιστική φαντασία της πατρίδας της. – *Garden (Libera and Flowers)*, 1996: Αυτή η υπέροχα παιχνιδιάρικη εικόνα ξεχωρίζει στο έργο της Kulik για τη χρήση έντονων χρωμάτων και την θόλωση των θηλυκών και αρσενικών κωδίκων. Είναι μέρος μιας σειράς όπου η καλλιτέχνιδα χρησιμοποίησε λουλούδια από τον δικό της κήπο.
Το βιβλίο *Zofia Kulik: Works*, που εκδόθηκε από τις Thames & Hudson, κυκλοφορεί τώρα.
