Είκοσι χρόνια μετά την πρώτη μου επίσκεψη στον Βοτανικό Κήπο της Οξφόρδης, η θύμηση μιας παγκάκι κάτω από ένα δέντρο, διακοσμημένο με χαραγμένα ονόματα όπως “Lyra + Will” και “Pantalaimon” και “Kirjava”, παραμένει έντονη. Αυτό το παγκάκι, στο κέντρο της συγκινητικής κορύφωσης της τριλογίας “His Dark Materials” του Φίλιπ Πούλμαν, έχει πλέον αποκτήσει επίσημη αναγνώριση με την προσθήκη αγαλμάτων δύο χαρακτήρων το 2019.
Μετά την επιτυχία της πρώτης τριλογίας, ο Πούλμαν συνέχισε με το “The Book of Dust”, μια δεύτερη τριλογία που διαδραματίζεται στον ίδιο κόσμο, ολοκληρώνοντας το ταξίδι της πρωταγωνίστριας Λύρας Σίλβερτονγκ. Η σειρά “His Dark Materials” θεωρείται ένα από τα σπουδαιότερα λογοτεχνικά επιτεύγματα των τελευταίων δεκαετιών, έχοντας λάβει επαίνους από διεθνή μέσα όπως ο Guardian, το BBC και το Newsweek. Η αρχική τριλογία μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο, στην τηλεόραση (BBC/HBO), στο θέατρο, ενώ ενέπνευσε και ένα τραγούδι της Kate Bush. Οι δύο τριλογίες και τα συμπληρωματικά βιβλία έχουν πωλήσει πάνω από 49 εκατομμύρια αντίτυπα και έχουν μεταφραστεί σε 40 γλώσσες, με το όνομα “Lyra” να γίνεται δημοφιλές για νεογέννητα.
Ενώ η πρώτη τριλογία, με την κριτική της στάση απέναντι στην οργανωμένη θρησκεία, παρουσίασε τον Πούλμαν ως “τον αντίθετο του C.S. Lewis”, η δεύτερη εξερευνά τους κινδύνους της υπερβολικής λογικής. Τριάντα χρόνια μετά την κυκλοφορία του “Northern Lights” (γνωστό στις ΗΠΑ ως “The Golden Compass”), η δεύτερη τριλογία διεύρυνε την κατανόηση του κόσμου της Λύρας και μας βοηθά να επεξεργαστούμε τον δικό μας.
Η ιστορία της Λύρας, μιας περίπου 12χρονης που ταξιδεύει μεταξύ κόσμων, είναι ένα ταξίδι αναζήτησης για την απελευθέρωση ενός φίλου, αλλά και για την αποκάλυψη των μυστηρίων του σύμπαντος. Στην πορεία, αντιμετωπίζει απειλές από μια ισχυρή θρησκευτική οργάνωση και τους γονείς της, ενώ ερωτεύεται τον Γουίλ, ένα αγόρι από τον δικό μας κόσμο. Συναντά μάγισσες, μιλώντας αρκούδες και επιστήμονες που μελετούν τη σκοτεινή ύλη, καθώς και τις πιο αξιομνημόνευτες δημιουργίες της σειράς: τα daemons και τη Σκόνη (Dust). Κάθε άτομο έχει έναν daemon, ένα ζωικό συντροφικό πλάσμα που αποτελεί προέκταση της ταυτότητάς του, ενώ η Σκόνη συμβολίζει τη συνείδηση, αόρατα σωματίδια που συσσωρεύονται καθώς τα άτομα ενηλικιώνονται και αποκτούν αυτογνωσία.
Το “His Dark Materials” αρχικά διαφημίστηκε ως παιδική σειρά, αν και ο Πούλμαν αμφισβητεί την αυστηρή κατηγοριοποίηση του κοινού. Η σειρά, που διαδραματίζεται σε πολλαπλούς κόσμους, έχει αναγνωριστεί για την απίστευτη έκτασή της, διερευνώντας θεμελιώδη ερωτήματα για την ανθρώπινη ύπαρξη, την ανάπτυξη, τη συνείδηση, τη θρησκεία, την επιστήμη, την ηθική και τη σημασία της αφήγησης, διατηρώντας παράλληλα έναν αίσθημα περιπέτειας.
Η πρώτη τριλογία εστιάζει στην μετάβαση από την εφηβεία στην ενηλικίωση, εορτάζοντας την απόκτηση γνώσης και την ανάπτυξη της σεξουαλικότητας, σε αντίθεση με τις παραδοσιακές αφηγήσεις της πτώσης από τον Παράδεισο. Η ισχυρή εκκλησία, γνωστή ως Μαγιστράτο, προσπαθεί να εμποδίσει την ωρίμανση των παιδιών, με τη Λύρα και τον Γουίλ να βρίσκονται στο επίκεντρο του αγώνα ενάντια σε αυτήν την οργάνωση.
Αυτή η προσέγγιση έχει ερμηνευτεί ως αντίδραση στη σειρά “Νάρνια” του C.S. Lewis, καθώς ο Πούλμαν έχει επικρίνει έντονα την αλληγορία και τις απόψεις του Lewis για τις γυναίκες. Ο Πούλμαν έγινε γνωστός ως ο αθεϊστής αντίποδας του Lewis, με τα έργα του να αντιμετωπίζουν έντονη θρησκευτική αντίδραση, φτάνοντας μάλιστα να συμπεριληφθούν σε λίστες λογοκρισίας.
Ο Πούλμαν έχει εκφράσει την απέχθειά του για την οργανωμένη θρησκεία, αλλά αρνείται τον τίτλο του αθεϊστή, αυτοπροσδιοριζόμενος ως αγνωστικιστής. Αναγνωρίζει την ομορφιά της εκκλησιαστικής λατρείας και θεωρεί τις θρησκευτικές ερωτήσεις ως τις πιο σημαντικές. Έχει επαινέσει τις θετικές αρχές των μεγάλων θρησκευτικών διδασκάλων, όπως ο Ιησούς, αν και κριτικάρει την εφαρμογή τους από τις εκκλησίες.
Το “The Book of Dust” προσθέτει βάθος σε αυτά τα θέματα, παρουσιάζοντας ηρωικούς χαρακτήρες από θρησκευτικά τάγματα και επισημαίνοντας ότι η κριτική του Πούλμαν στην οργανωμένη θρησκεία δεν συνεπάγεται απόρριψη της λογικής. Επικρίνει την υπερβολική ορθολογικότητα, όπως αυτή του Richard Dawkins, και διερευνά τις επιπτώσεις της πίστης σε έναν κόσμο γεμάτο με αόρατες δυνάμεις. Μέσα από την ιστορία της Λύρας, ο Πούλμαν αναδεικνύει τη σημασία της φαντασίας και την ευρύτερη επίδραση των παραμυθιών.
Η Μαγιστράτο εξακολουθεί να ασκεί έλεγχο, αλλά άλλες δυνάμεις, όπως ιδιοτελείς πολιτικοί και σκιώδεις συμμαχίες, ανταγωνίζονται για την εξουσία. Το κείμενο θίγει θέματα όπως η χειραγώγηση των μέσων ενημέρωσης, η παραπληροφόρηση και η σύγκρουση μεταξύ δικαιοσύνης και κακόβουλων δυνάμεων.
Η βασική απειλή στα έργα του Πούλμαν δεν είναι η πνευματικότητα, αλλά ο δογματισμός, ο απολυταρχισμός και η αυταρχική νοοτροπία. Οι τριλογίες “His Dark Materials” και “The Book of Dust” αποτελούν μια ωδή στο “πνεύμα της ελεύθερης έρευνας”.
Ίσως η μεγαλύτερη αφοσίωση του Πούλμαν είναι στην ίδια την αφήγηση, μια θεμελιώδη ανθρώπινη λειτουργία που μας βοηθά να αναπτυχθούμε. Μέσω της λογοτεχνίας, μαθαίνουμε για την καλοσύνη, την αλτρουισμό και την σκληρότητα. Ο 30χρονος χρόνος που αφιέρωσε στη δημιουργία του κόσμου της Λύρας είναι απόδειξη αυτής της αφοσίωσης.
Σε αντίθεση με άλλες επιτυχημένες σειρές φαντασίας, οι ιστορίες του Πούλμαν είναι πιο δυνατές στη σελίδα, ίσως επειδή κανείς δεν έχει καταφέρει να μεταφέρει τα θέματά του με την ίδια πειστικότητα.
Οι ιστορίες του Πούλμαν προσφέρουν ένα πλαίσιο για την κατανόηση του κόσμου, με τα daemons να συμβολίζουν πτυχές του εαυτού μας και τη Σκόνη να αντιπροσωπεύει μια αυτογνωσία στο σύμπαν. Η κατάσταση ροής που βιώνει η Λύρα κατά τη μελέτη του αλεθιομέτρου αποτελεί μια φιλόδοξη ιδέα δημιουργικότητας.
Όπως τόνισε η συγγραφέας Katherine Rundell, τα παιδιά αναζητούν επικές ιστορίες, και οι αναγνώστες, ανεξαρτήτως ηλικίας, αισθάνονται πιο ζωντανοί και ευγνώμονες για την ανθρώπινη φύση, με τις αντιφάσεις της.
Ο Πούλμαν, αποφεύγοντας τον ρόλο του “JRR Tolkien”, χρησιμοποίησε τις φανταστικές του δημιουργίες για να πει κάτι αληθινό και σημαντικό για την ανθρώπινη κατάσταση. Η φαντασία, όταν υπηρετεί τον ρεαλισμό, έχει μεγάλη αξία. Οι δύο τριλογίες αποδεικνύουν ότι ο κόσμος της Λύρας είναι πραγματικός, με ένα παγκάκι στην Οξφόρδη να στέκεται ως απόδειξη.
