Η τέχνη έχει τη δύναμη να ανατρέπει βεβαιότητες. Μια περίπτωση που το αποδεικνύει περίτρανα είναι αυτή της Marlow Moss, μιας Βρετανίδας καλλιτέχνιδας, η οποία, δεκαετίες μετά τον θάνατό της, βιώνει μια εντυπωσιακή αναβίωση και επαναξιολόγηση. Η ιστορία της είναι μια υπενθύμιση ότι η ιστορία της τέχνης, όπως κάθε επιστήμη, μπορεί να μεταβάλλεται, αποκαλύπτοντας άγνωστες πτυχές και διορθώνοντας παλιές αδικίες.
Στην αρχή, η κυρίαρχη αντίληψη ήταν ότι καλλιτέχνες όπως η Moss, παρά την αγορά έργων της από το φημισμένο Kunstmuseum της Χάγης το 1972, υπήρξαν απλώς “χαμηλότερης ποιότητας” ομότεχνοι του Piet Mondrian. Ο Ολλανδός ζωγράφος, διάσημος για τα αφηρημένα του έργα με τις μαύρες γραμμές και τα έντονα χρώματα, θεωρούνταν ο αδιαμφισβήτητος καινοτόμος. Σήμερα, όμως, η πραγματικότητα έχει αντιστραφεί: τα έργα της Moss κοσμούν τις κεντρικές αίθουσες, ενώ ένα παρόμοιο έργο του Mondrian, που κάποτε θαυμάστηκε στη Νέα Υόρκη, βρίσκεται κρυμμένο πίσω από έναν πυλώνα. Η ανατροπή αυτή οφείλεται στη διαπίστωση ότι η επιρροή υπήρξε αμφίδρομη. Η Moss, ιδίως με τη χρήση παράλληλων γραμμών που εισήγαγε στη δεκαετία του 1930 για να προσδώσει ένταση στις αρμονικές της συνθέσεις, επηρέασε καθοριστικά τον Mondrian.
Η επανεκτίμηση της Marlow Moss, η οποία πέθανε στην Κορνουάλη σε ηλικία 69 ετών, δεν περιορίζεται μόνο στην έκθεση στο Kunstmuseum. Ένα σημαντικό μέρος του έργου της, συμπεριλαμβανομένων των γλυπτών της, θα παρουσιαστεί στο Georg Kolbe Museum του Βερολίνου. Πέρυσι, μάλιστα, το έργο της “White, Black, Blue and Red” (1944) έφτασε τις 609.000 λίρες στη Sotheby’s του Λονδίνου, διπλασιάζοντας την εκτίμηση και σημειώνοντας ρεκόρ για έργο της σε δημοπρασία.
Παρόλο που η Moss αγνοήθηκε σε μεγάλο βαθμό από τον καλλιτεχνικό κόσμο κατά τη διάρκεια της ζωής της, με την Tate να μην δείχνει ενδιαφέρον και τους Barbara Hepworth και Ben Nicholson να την αγνοούν, η εποχή της έχει έρθει. Σύμφωνα με τη Florette Dijkstra, συγγραφέα της βιογραφίας της, η τρέχουσα έμφαση στην **συμπερίληψη** και την **ποικιλομορφία** στον χώρο της τέχνης, με την προώθηση γυναικών και queer καλλιτεχνών, εξηγεί εν μέρει την αυξημένη προσοχή που λαμβάνει η Moss.
Η Marjorie Jewel Moss, όπως ήταν αρχικά το όνομά της, γεννήθηκε στο Λονδίνο το 1889. Αφού σπούδασε τέχνη, μετακόμισε στην Κορνουάλη, όπου υιοθέτησε το ανδρόγυνο όνομα Marlow, αν και αναφερόταν ακόμη ως “εκείνη”. Στα τέλη της δεκαετίας του 1920, μεταφέρθηκε στο Παρίσι, όπου έγινε μέλος της πρωτοποριακής σκηνής και της ομάδας Abstraction-Creation. Η είσοδός της στην ομάδα οφειλόταν στον Mondrian, έναν πρώιμο θαυμαστή της, τον οποίο γνώρισε μέσω της συντρόφου της, Netty Nijhoff. Οι δυο τους, συχνά ντυμένες με ανδρικά ρούχα, προκαλούσαν ποικίλες αντιδράσεις, ακόμη και στην τότε θεωρούμενη φιλελεύθερη καλλιτεχνική κοινότητα του Παρισιού.
Ο Mondrian, εντυπωσιασμένος από τους πειραματισμούς της Moss με υλικά όπως ο φελλός και το ξύλο, καθώς και από τη χρήση της “διπλής γραμμής”, αναγνώρισε τη δυναμική που προσέδιδε στις συνθέσεις. Ενώ η ιστορία είχε καταγράψει τον Mondrian ως πατέρα του νεοπλαστικισμού, τώρα αναγνωρίζεται η αμοιβαία επιρροή. Η Clairie Hondtong, επιμελήτρια της έκθεσης στη Χάγη, υποστηρίζει ότι η χρήση της διπλής γραμμής από τον Mondrian εξελίχθηκε μέσα από τις ανταλλαγές τους, παρά ως μια δημιουργία του Mondrian που δανείστηκε η Moss.
Η τρέχουσα προσέγγιση στην τέχνη απομακρύνεται από το ερώτημα “ποιος το έκανε πρώτος”, εστιάζοντας αντ’ αυτού στην ανταλλαγή γνώσης. Το κοινό μπορεί να θαυμάσει έργα όπως το “White, Black, Red and Grey” (1932) της Moss και να το συγκρίνει με το “Composition of Lines and Colour” (1937) του Mondrian.
Ορισμένοι ΛΟΑΤΚΙ+ σχολιαστές ερμηνεύουν τη χρήση διπλών γραμμών από την Moss ως αντίδραση σε έναν κόσμο που δεν παρείχε χώρο σε μια λεσβία γυναίκα με ανδρόγυνο στυλ. Η ανοιχτή σύνθεση που δημιουργούσε με τις γραμμές της μπορεί να αποτελούσε την έκφραση της αναζήτησης της ελευθερίας της.
Το 1940, ο Mondrian μετανάστευσε στη Νέα Υόρκη, ενώ η Moss, που ζούσε στην Ολλανδία με την Nijhoff, επέστρεψε στην Κορνουάλη λόγω της εβραϊκής της καταγωγής. Ο Mondrian πέθανε το 1944, και οι δυο τους δεν συναντήθηκαν ποτέ ξανά. Ενώ ο Mondrian έγινε παγκοσμίως διάσημος, συνδεδεμένος με τη Νέα Υόρκη και την τζαζ, η Moss παρέμεινε μια υποσημείωση στην ιστορία της τέχνης. Η καταστροφή μεγάλου μέρους του έργου της κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου περιέπλεξε την κατάσταση.
Ωστόσο, η ανακάλυψη μιας βαλίτσας γεμάτης σκίτσα, που αποκτήθηκε από το Kunstmuseum το 2025, έδωσε νέα ώθηση στην έρευνα. Οι σκίτσα της Moss αποκαλύπτουν μια μεθοδική και μαθηματική προσέγγιση στη δημιουργία, σε αντίθεση με την πιο διαισθητική μέθοδο του Mondrian.
Η ελπίδα είναι ότι η τρέχουσα εστίαση στην Moss θα αναδιαμορφώσει την ιστορία της τέχνης, απομακρύνοντας την από την εστίαση σε μοναχικούς άνδρες-ιδιοφυΐες. Η κατανόηση της συμβολής λιγότερο γνωστών καλλιτεχνών, ιδίως γυναικών και queer ατόμων, εμπλουτίζει και περιπλέκει την ιστορία, καθιστώντας την πιο ενδιαφέρουσα για όλους.
