Η υπόθεση Zodiac, που ξεκίνησε με ένα στυγερό έγκλημα και έναν τραυματισμό, μαζί με ένα κρυπτογραφημένο μήνυμα που στάλθηκε στα μέσα ενημέρωσης, έθεσε τρία μεγάλα ερωτήματα: ποιος ήταν ο δράστης, ποια τα κίνητρά του και τι σήμαινε το μήνυμά του. Ενώ το μυστικό του μηνύματος αποκρυπτογραφήθηκε γρήγορα και για τον δράστη έγιναν υποθέσεις χωρίς οριστική απόδειξη, το αιώνιο ερώτημα παραμένει: γιατί ένας άνθρωπος σκότωσε τουλάχιστον πέντε φαινομενικά τυχαίους ανθρώπους, και γιατί εμείς ως κοινωνία εξακολουθούμε να ενδιαφερόμαστε;
Η ταινία “Zodiac” του David Fincher, όταν κυκλοφόρησε πριν από 18 χρόνια, θεωρήθηκε μια «κάπως αποτυχημένη» παραγωγή. Με διάρκεια πάνω από δύο ώρες και μισή, απεικονίζει την έρευνα για τον κατά συρροήν δολοφόνο Zodiac, ο οποίος τρόμαξε την περιοχή Bay Area της Καλιφόρνια στα τέλη της δεκαετίας του ’60, ως μια σειρά από αδιέξοδα και αποτυχίες, καταλήγοντας χωρίς οριστικές αποδείξεις. Εμπορικά δεν τα πήγε καλά και δεν έλαβε καμία υποψηφιότητα για Όσκαρ.
Ωστόσο, προς μεγάλη ανησυχία φίλων και αγαπημένων μου, η ταινία “Zodiac” έχει γίνει η αγαπημένη μου για επανειλημμένη παρακολούθηση. Όταν δεν έχω κάτι να κάνω, μπορεί να βάλω 20 ή 30 λεπτά και να παρακολουθήσω τον επιθεωρητή Dave Toschi (Mark Ruffalo), τον δημοσιογράφο Paul Avery (Robert Downey Jr) και τον σκιτσογράφο της San Francisco Chronicle, Robert Graysmith (Jake Gyllenhaal), να προσπαθούν για χρόνια να ξεδιαλύνουν στοιχεία, υπαινιγμούς και χαμένες ευκαιρίες γύρω από την ταυτότητα του Zodiac.
Για να είμαι ειλικρινής, βρίσκω όλο αυτό το εγχείρημα καθησυχαστικό. Βεβαίως, υπάρχουν πολλά τρομακτικά στοιχεία: μια μητέρα με το παιδί της παγιδευμένους σε ένα κινούμενο αυτοκίνητο, μια επίθεση μέρα μεσημέρι από έναν άνδρα με δερμάτινη μάσκα. Όμως, παρά τη φήμη του Fincher για κλινική ψυχρότητα, το “Zodiac” είναι μια ταινία με εκπληκτικά ανάλαφρες απολαύσεις. Οι διάλογοι είναι ευφυείς, οι ερμηνείες πιο κοντά στο “His Girl Friday” παρά στο “Seven”. Θα μπορούσα να περάσω πέντε ώρες επισκεπτόμενος διάφορα δωμάτια αποθηκών αντικειμένων της αστυνομίας, ή ακούγοντας την ατελείωτη αλυσίδα διαφόρων ηθοποιών χαρακτήρων με αλωπεκία να απαριθμούν ονόματα περιοχών της Bay Area: Napa, Vallejo, Lake Berryessa.
Το σενάριο του James Vanderbilt προσφέρει στον θεατή μια σχεδόν συνεχή ροή νέων πληροφοριών, μια σειρά από κομμάτια παζλ που σχεδόν ταιριάζουν, αλλά όχι εντελώς. Αυτό εμπλέκει τον θεατή στην πράξη της έρευνας, φέρνοντάς τον στο ίδιο επίπεδο με τους χαρακτήρες στην κοινή τους προσπάθεια να διαχωρίσουν τις σχετικές πληροφορίες από το άχρηστο υλικό. Μόνο βαθιά μέσα στη διάρκεια της ταινίας, και χρόνια μέσα στην ιστορία, συνειδητοποιείς ότι αυτή η εξερεύνηση πιθανότατα δεν θα φτάσει ποτέ στον προορισμό της.
Για τον Fincher, όπως και για τους χαρακτήρες του, η αναζήτηση του Zodiac μετατρέπεται σε ένα είδος αποστολής, ένα κάλεσμα σε συγκεκριμένους «εμμονικούς» του είδους – παζλίστας, αποκρυπτογράφους, δημιουργούς νοήματος – και μετατρέπει την ταινία σε κάτι πολύ πιο ευρύ από μια τυπική ιστορία κατά συρροήν δολοφόνου. Είτε δραματοποιημένη είτε τεκμηριωμένη, η σύγχρονη αληθινή ιστορία εγκλήματος τείνει να είναι έντονα «υπέρ-καθορισμένη», διοχετεύοντας όλα τα στοιχεία προς ένα καθορισμένο συμπέρασμα. Όμως, το “Zodiac” είναι μια ταινία διαδικασίας, όπου τα στοιχεία συνεχίζουν να έρχονται αλλά ποτέ δεν αθροίζονται, και η αναζήτηση δεν μπορεί ποτέ να καταλήξει σε ένα οριστικό τέλος. Υπάρχουν πάντα περισσότερα μηνύματα, περισσότερες αναφορές, περισσότερα νήματα προς τράβηγμα, οδηγώντας τη συλλογή δημοσιογράφων, ντετέτιβ και «εμμονικών» σε παρακλάδια που μπορούν να καταναλώσουν κυριολεκτικά χρόνια από τη ζωή τους, και να αποδώσουν λίγα πράγματα εκτός από μια επίμονη γοητεία.
Το “Zodiac” είναι, στην ουσία του, μια ιστορία της επίμονης έλξης του μυστηρίου, όπου η αργή αποκάλυψη εκπληκτικών γεγονότων, τυχαίων λεπτομερειών και φαινομενικών αποκαλύψεων μπορεί να γίνει μια ατελείωτη φουρτούνα και μπορεί ακόμη και να καταπιεί μια ζωή. Αγγίζει την αστυνομική ιστορία, την ταινία εφημερίδας και τη σύγχρονη παρανοϊκή εμμονή με τη σύνδεση των ατελείωτων τυχαίων εντυπώσεων της καθημερινής ζωής σε κάτι τακτοποιημένο, κατανοητό και, πάνω απ’ όλα, ουσιαστικό. Συγκεκριμένα, η αναζήτηση του Graysmith ξεκινά με μια προσπάθεια να προστατεύσει τα παιδιά του, και καταλήγει να τα θέτει σε κίνδυνο. Ωστόσο, δεν σκέφτεται ποτέ να εγκαταλείψει, ούτε καν όταν μυστηριώδεις ξένοι τηλεφωνούν στο σπίτι αργά τη νύχτα για να αναπνέουν στη γραμμή. Η αυτοπεποίθηση της αναζήτησης, η βεβαιότητα της πεποίθησης του Graysmith ότι θα μάθει κάποια μέρα – τα διακυβεύματα εδώ είναι υπαρξιακά, αν και ο κίνδυνος βρίσκεται στο μακρινό παρελθόν και όλη η βία είναι εντελώς αυτο-προκληθείσα. Η εγκατάλειψη της αναζήτησης θα σήμαινε την εγκατάλειψη του έργου της ζωής του, μια επιλογή που αυτός (και εμείς) ποτέ δεν εξετάζουμε σοβαρά.
Κάθε φορά που βλέπω την ταινία του Fincher, κι εγώ πείθομαι ότι θα βρω, κάπου στον ιστό της υπόδειξης και του περιστατικού, τη λύση στις δολοφονίες του Zodiac, όπως κάποιοι άνθρωποι πιστεύουν ότι θα βρουν τα μυστήρια του σύμπαντος στο “2001: A Space Odyssey”. Η συνεχής ροή νέων πληροφοριών, οι νέες υποδείξεις, οι νέες δυνατότητες, με τραβούν μπροστά, βαθύτερα στο παζλ, μέχρι να διαλυθεί η ιστορία και να μην φτάσει κανένα συμπέρασμα. Λίγες εβδομάδες, μερικοί μήνες, ένας ή δύο χρόνοι περνούν, και παίρνω τον δίσκο από το ράφι μου, και συνεχίζω την αναζήτηση.
