Η ανθρώπινη αλαζονεία, ιδίως στο πεδίο της εξερεύνησης του διαστήματος και της αστρονομίας, είναι ένα σταθερό χαρακτηριστικό. Από την αρχαία πεποίθηση ότι τα πάντα περιστρέφονται γύρω από τη Γη, μέχρι το ηλιοκεντρικό μοντέλο του Κοπέρνικου και τις σύγχρονες ανακαλύψεις που αποκαλύπτουν την απειροελάχιστη θέση μας στο σύμπαν, η αντίληψή μας για τη θέση μας αλλάζει διαρκώς. Με εκατοντάδες δισεκατομμύρια άστρα στον γαλαξία μας, πολλά με πλανητικά συστήματα, και εκατοντάδες δισεκατομμύρια γαλαξίες στο παρατηρήσιμο σύμπαν, η ιδέα ότι μπορούμε να διεκδικήσουμε κομμάτια του σύμπαντος ακούγεται παράλογη.
Η εξερεύνηση του διαστήματος μπορεί να χωριστεί σε τρεις διακριτές εποχές. Η πρώτη, η εποχή της αντιπαράθεσης, τροφοδοτήθηκε από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Ψυχρό Πόλεμο, με τον διαστημικό αγώνα να πηγάζει από την ανάγκη για στρατιωτική υπεροχή. Η δεύτερη εποχή σηματοδότησε τη συνεργασία, με την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Διαστήματος (ESA) το 1975 και το συμβολικό δέσιμο σοβιετικών και αμερικανικών διαστημοπλοίων, αποδεικνύοντας τι μπορεί να επιτύχει η ανθρωπότητα συλλογικά. Τώρα, βρισκόμαστε στο κατώφλι της τρίτης εποχής: της εμπορικοποίησης. Η εξερεύνηση του διαστήματος δεν αποτελεί πλέον αποκλειστικό πεδίο των εθνών, αλλά και δισεκατομμυριούχων, ιδιωτικών εταιρειών και νεοφυών επιχειρήσεων που υπόσχονται διακοπές σε τροχιά.
Ενώ η διαστημική βιομηχανία έχει εμπορικό χαρακτήρα εδώ και δεκαετίες, με ιδιωτικά χρηματοδοτούμενους δορυφόρους επικοινωνιών και συστήματα παρατήρησης της Γης, το νέο στοιχείο είναι η ενσωμάτωση των ανθρώπων στα επιχειρηματικά σχέδια. Αυτό σηματοδοτεί τη μετάβαση από την εξερεύνηση στην πιθανή εκμετάλλευση, με ιδιωτικούς διαστημικούς σταθμούς, τουρισμό στο διάστημα, και εξόρυξη σε Σελήνη και αστεροειδείς. Αυτές οι εξελίξεις προσδίδουν νομική, ηθική και οικονομική επείγουσα ανάγκη στο ερώτημα της ιδιοκτησίας.
Η νομική βάση για τη διαχείριση του διαστήματος τέθηκε από τα Ηνωμένα Έθνη τη δεκαετία του 1950 και 1960. Η Συνθήκη του Εξώτερου Διαστήματος του 1967 όρισε ιδεαλιστικές αρχές: «Η εξερεύνηση και χρήση του εξώτερου διαστήματος, συμπεριλαμβανομένης της Σελήνης και άλλων ουράνιων σωμάτων, θα διεξάγεται προς όφελος και προς το συμφέρον όλων των χωρών… και θα αποτελεί κοινό κτήμα της ανθρωπότητας.» Παρόλο που αυτή η όμορφη εικόνα αντιμετωπίζει την πρόκληση της οικονομικής πραγματικότητας, η εμπορικοποίηση είναι απαραίτητη για να καταστήσει την εξερεύνηση βιώσιμη, καθώς οι κυβερνήσεις από μόνες τους δεν μπορούν να αναλάβουν πλήρως το κόστος. Εξορύξεις και εξορύξεις αστεροειδών θα μπορούσαν να χρηματοδοτήσουν αποστολές που διευρύνουν τη γνώση μας, αλλά η εμπορικοποίηση πρέπει να συνοδεύεται από ισότητα και διαφάνεια, για να αποφευχθούν λάθη του παρελθόντος σε κοσμική κλίμακα.
Η σύγκριση με την East India Company, μια ιδιωτική βρετανική επιχείρηση που απέκτησε τεράστια δύναμη, είναι ενδεικτική. Μια παρόμοια δυναμική, όπου λίγες εταιρείες ελέγχουν την πρόσβαση σε τροχιά, επικοινωνίες και εξωγήινους πόρους, θα ήταν επικίνδυνη. Η πρόκληση είναι να ενθαρρυνθεί η καινοτομία και η επένδυση χωρίς να παραχωρηθεί η ιδιοκτησία του σύμπαντος σε λίγους.
Η Σελήνη αποτελεί ένα ενδιαφέρον παράδειγμα. Είναι ένας φυσικός εργαστηριακός χώρος για επιστημονική μελέτη, αλλά και ένας ελκυστικός εμπορικός στόχος, με πάγο νερού στους πόλους, κατάλληλο για καύσιμο πυραύλων. Η χαμηλή της βαρύτητα την καθιστά ιδανική βάση εκκίνησης για βαθύτερη εξερεύνηση, και υπάρχουν προτάσεις για εξόρυξη ηλίου-3, πιθανό καύσιμο για μελλοντικούς αντιδραστήρες σύντηξης. Ωστόσο, η απουσία ρητρών στην Συνθήκη του Εξώτερου Διαστήματος που να απαγορεύουν ρητά την εξόρυξη πόρων από ιδιωτικές εταιρείες, έχει οδηγήσει χώρες όπως οι ΗΠΑ και το Λουξεμβούργο να θεσπίζουν δικούς τους νόμους. Η πιθανότητα χάους ή συγκρούσεων, όπως στην Άγρια Δύση, είναι υπαρκτή, καθιστώντας αναγκαία την παγκόσμια ρύθμιση.
Η πρόταση για την αναβίωση του πνεύματος των πρώτων συνθηκών, με το διάστημα να αντιμετωπίζεται ως κοινό πεδίο, όπως η Ανταρκτική, είναι ζωτικής σημασίας. Η Ανταρκτική προστατεύεται για ειρηνική έρευνα υπό διεθνή συμφωνία, και παρόλο που ορισμένες χώρες έχουν στοχεύσει τα ορυκτά της, η αρχή της συλλογικής διαφύλαξης παραμένει. Το διάστημα απαιτεί την ίδια προσέγγιση. Η συμπεριφορά μας στη νέα εποχή θα καθορίσει όχι μόνο το μέλλον της εξερεύνησης, αλλά και το είδος του είδους που είμαστε. Θα επιδείξουμε αρχαίες αντιπαλότητες και απληστία, ή θα μάθουμε επιτέλους να δρούμε ως ένα ενωμένο πλανήτη, οδηγούμενοι από την περιέργεια και τη φροντίδα;
Η ελπίδα παραμένει, ιδίως με τη νέα γενιά. Η εμπειρία των αστροναυτών, που βλέπουν τη Γη από το διάστημα ως ένα εύθραυστο, κοινό σπίτι (“overview effect”), προσφέρει προοπτική. Αν διατηρήσουμε αυτή την αντίληψη, καθώς επεκτεινόμαστε στο διάστημα, μπορούμε να φτάσουμε στα άστρα με τρόπο που ωφελεί όλους.
Η Dame Dr Maggie Aderin-Pocock θα παρουσιάσει τις Χριστουγεννιάτικες Διαλέξεις του 2025 από το Royal Institution.
Περαιτέρω ανάγνωση:
Orbital by Samantha Harvey (Jonathan Cape, £9.99)
Who Owns the Moon? by AC Grayling (Oneworld, £10.99)
A City on Mars by Dr Kelly Weinersmith and Zach Weinersmith (Penguin, £11.69)
