Ο Mohammed Hanif, με την αχαλίνωτη, σχεδόν προδοτική του τόλμη, θίγει τις πιο ταραγμένες πτυχές της πακιστανικής ιστορίας και πολιτικής στα μυθιστορήματά του. Το ντεμπούτο του, “A Case of Exploding Mangoes”, που ήταν υποψήφιο για το Booker το 2008, παρουσίαζε ένα σαρκαστικό πορτρέτο του στρατηγού Zia-ul-Haq τις ημέρες που προηγήθηκαν του θανάτου του σε μια ύποπτη αεροπορική τραγωδία το 1988. Προσποιούμενο ότι ήταν αστυνομικό μυστήριο, ουσιαστικά αποτελούσε μια σάτιρα της θρησκοληψίας και του στρατιωτικού αυταρχισμού. Το σκοτεινό, ειρωνικό χιούμορ που παντρεύει την κωμωδία με την ανελέητη αλήθεια, υπήρξε η επιλογή του και για άλλα δύσκολα θέματα, όπως η βία κατά των γυναικών και των θρησκευτικών μειονοτήτων στο “Our Lady of Alice Bhatti” ή η πολεμική μηχανή στο “Red Birds”.
Το νέο, προκλητικό μυθιστόρημα του Hanif επιβεβαιώνει τη θέση του ως μία από τις πιο ανησυχητικά αστείες και ανατρεπτικές φωνές της Νότιας Ασίας. Η ιστορία ξεκινά αμέσως μετά την εκτέλεση του ανατραπέντος σοσιαλιστή πρωθυπουργού Zulfikar Ali Bhutto από τον αρχηγό του στρατού και μετέπειτα αυτόκρατορα Zia. Μετά την εκτέλεση, ο ταπεινωμένος αξιωματικός πληροφοριών Gul ανατίθεται στην OK Town, ένα ήσυχο μετόπισθεν, όπου “θα χρειαζόταν να δημιουργήσει τη δική του διασκέδαση και να επινοήσει μια αποστολή για να λάμψει σε αυτήν την τιμωρητική μετάθεση”.
Είναι τυχερός, κατά κάποιον τρόπο. Οι υποστηρικτές του Bhutto, οι λεγόμενοι “jiyalas”, είναι συντετριμμένοι και θυμωμένοι. πολλοί πιστεύουν ότι είναι ακόμα ζωντανός, ότι η στρατιωτική κυβέρνηση τον κρύβει, και κάποιοι, προς φρίκη του Gul, βάζουν φωτιά στον εαυτό τους. Ο Gul αναλαμβάνει δράση, καταστέλλοντας τις διαμαρτυρίες. Γνωστός ως “Piston” στους συναδέλφους του, έχει να διατηρήσει και μια άλλη φήμη, την οποία επιτυγχάνει με την ίδια αφοσίωση, αδιαφορώντας για το γεγονός ότι μια γυναίκα περιμένει το παιδί του.
Εν τω μεταξύ, η αναταραχή χτυπά την πόρτα της Ακαδημίας Επαναστατικών Αγγλικών του Sir Baghi, ενός κέντρου διδασκαλίας βασικών αγγλικών που βρίσκεται εντός του συγκροτήματος του τοπικού τζαμιού. Ο Ιμάμης Molly φέρνει έναν απρόσμενο επισκέπτη, τη Sabiha. Ο σύζυγος της Sabiha μόλις πέθανε σε μια μυστηριώδη πυρκαγιά· οι γονείς της, πιστοί στον Bhutto, είναι πολιτικοί κρατούμενοι· έχει ένα πιστόλι και, χειρότερα, μια στάση. Θα μπορούσε ο Baghi να την φιλοξενήσει για λίγο; Ευγνώμων στον Molly για περισσότερα από ένα πράγματα, ο Baghi δεν είναι σε θέση να αρνηθεί.
Η ακαδημία είναι ένας χώρος μάθησης, και για να παραμείνει εκεί, η Sabiha πρέπει να ζει ως φοιτήτρια: “Γράψε ό,τι γράφουν οι άλλοι φοιτητές”, της λέει. “Αλλά θυμήσου ότι δεν είσαι συνηθισμένη φοιτήτρια: είσαι μάρτυρας της ιστορίας.” Έτσι αρχίζει μια σειρά από κεφάλαια σε πρώτο πρόσωπο, “εργασίες” που διαπλέκονται με την κύρια αφήγηση, στις οποίες η Sabiha αφηγείται την τραγική της ιστορία ζωής και κατονομάζει τους δράστες. Ήδη ύποπτος ως αποξενωμένος Μαρξιστής και γκέι άνδρας με επικίνδυνη συνήθεια ερωτικής αναζήτησης, ο Baghi τώρα φιλοξενεί και μια φυγά που είναι επιθυμητή στον αδίστακτο Gul.
Έξυπνη, σφιχτή και ηλεκτρισμένη, η ιστορία συνδυάζει slapstick και τη διασκέδαση ενός θρίλερ καταδίωξης με το σοβαρό έργο αναμέτρησης ενός μυθιστορήματος κατάστασης του έθνους. Αντιμετωπίζει δυναμικά την κουλτούρα βιασμού, την κρατική λογοκρισία των μέσων ενημέρωσης και την καταστολή της διαφωνίας. Ένα από τα επιτεύγματά της είναι η ανάκτηση των φημών και των κουτσομπολιών από τα περιθώρια της επίσημης πολιτικής και η ενσωμάτωσή τους στον αφηγηματικό κινητήρα της, δραματοποιώντας αποτελεσματικά πώς μπορούν να κλονίσουν το μονοπώλιο της κρατικά εγκεκριμένης αλήθειας και να μαρτυρήσουν τις πιέσεις της αναγκαστικής σιωπής.
Διάχυτη στο βιβλίο είναι μια πονηρή πολεμική κατά του διάχυτου λατρευτικού καθεστώτος της *shahadat*, ή του μαρτυρίου, στο Πακιστάν. Ένας χαρακτήρας (που ονομάζεται πονηρά Shahid, η αραβική λέξη για τον μάρτυρα) είναι πρόθυμος να βιντεοσκοπήσει τη δική του αυτοπυρπόληση, ενώ ο αιώνια λαίμαργος Gul προσποιείται ότι είναι στρατιώτης, “βαριεστημένος στα χαρακώματα, έτοιμος για μαρτύριο”, για να δελεάσει γυναίκες στο κρεβάτι του. Η κριτική του Hanif είναι πολυδιάστατη, στοχεύοντας όχι μόνο τη διαφθορά της εξουσίας διαφόρων ειδών – στρατιωτικής, θρησκευτικής, πατριαρχικής – αλλά και το χάρισμα της σωτηρίας που τέτοιοι θεσμοί ισχυρίζονται ότι προσφέρουν. Ο φεμινισμός του είναι σκληρός και αποφασιστικός, ενώ στο θέμα της πίστης δεν διστάζει να παραβιάσει ταμπού ή να φλερτάρει με την αίρεση. Αυτό που απασχολεί τον Hanif είναι η εργαλειοποίηση του Κορανίου. Στο ντεμπούτο του, ο Zia το αντιμετωπίζει ως μαντείο, ξεφυλλίζοντας τις σελίδες του για στίχους που υποστηρίζουν τις μεγαλεπήβολες φιλοδοξίες του. Εδώ, ο Molly το χρησιμοποιεί για πιο σαρκικούς σκοπούς: για να δικαιολογήσει την απόκτηση δεύτερης συζύγου, καλύπτοντας την εκμετάλλευση μιας ευάλωτης νεαρής χήρας με τη γλώσσα της δικαιοσύνης.
Ορίζοντας από κοινού από κοσμικές και θρησκευτικές πεποιθήσεις αντίστοιχα, ο Baghi και ο Molly λειτουργούν ως ιδεολογικά αντίβαρα. Ενώ ο Molly αγκαλιάζει ένα είδος θρησκευτικού απολυταρχισμού, επιμένοντας ότι “η μόνη μου πολιτική είναι ο Αλλάχ”, ο Baghi κινείται από την αμφιβολία, απορρίπτοντας τη θρησκεία ως το “όπιο των μαζών” και βλέποντας ως αποστολή του να απελευθερώσει τους συμπατριώτες του από τα “δίδυμα ζυγό του καπιταλισμού και της φεουδαρχίας”. Ο Hanif παρουσιάζει και τους δύο ως μακριά από το να είναι υποδειγματικοί, και ενώ το βιβλίο του αντιστέκεται σε οποιαδήποτε φτηνή αλληγορία του έθνους, η σχέση του ζεύγους, που διατηρείται μέσω ανήσυχης συμβίωσης, υποδηλώνει τα όρια της ιδεολογικής καθαρότητας, καθώς και την αναγκαιότητα του συμβιβασμού.
Γιατί “Επαναστατική” Ακαδημία Αγγλικών; Επειδή για τον ιδρυτή της, τον Baghi, είναι εκεί που δημιουργούνται οι “επαναστάτες του αύριο”: παιδιά που, ενώ μαθαίνουν αγγλικά, διδάσκονται να αμφισβητούν και να ερωτούν· που θα ήταν “οπλισμένα με μια γλώσσα που θα προσποιούνταν ότι υπηρετεί την εξουσία, αλλά τελικά θα την συνέτριβε”. Αυτό το πανουργο, εξεγερτικό πνεύμα διατρέχει τις ιστορίες της Sabiha και κάθε σελίδα του αξιοσημείωτου μυθιστορήματος του Hanif. Γεμάτο εύφλεκτα θέματα και διατριβές, αυτή η καταγραφή της ζωής υπό αυταρχική πολιορκία είναι έντονα τοπική και αδιαμφισβήτητα παγκόσμια, συγκλονιστική και αναρχικά διασκεδαστική: ένας σίγουρος διεκδικητής του Booker.
