Ο Edvard Munch, ο επιβλητικός σύγχρονος καλλιτέχνης των Σκανδιναβικών χωρών, και η Paula Rego, η πιο επιδραστική αναπαραστατική ζωγράφος της Ιβηρικής χερσονήσου, μοιράζονταν μια απροσδόκητη σύνδεση που παρέμενε κρυφή για δεκαετίες. Η πρόσφατη ανακάλυψη ενός πρώιμου πίνακα της Rego και ενός παραγνωρισμένου γράμματος της, μετά τον θάνατό της το 2022 σε ηλικία 87 ετών, αποκάλυψε τον θεμελιώδη ρόλο που έπαιξε ο Νορβηγός καλλιτέχνης στη διαμόρφωση του έργου και της καριέρας της Πορτογαλίδας ζωγράφου.
Εβδομήντα ένα χρόνια νωρίτερα, το 1951, οι πίνακες του Munch “Η Κραυγή” (The Scream) και “Κληρονομιά” (Inheritance) είχαν προκαλέσει βαθιά εντύπωση στην τότε 16χρονη Rego, κατά τη διάρκεια μιας επίσκεψής της σε έκθεση του Νορβηγού καλλιτέχνη στην Tate Gallery του Λονδίνου. Σε ένα πρόσφατα αποκαλυφθέν γράμμα της προς τη μητέρα της, η οποία βρισκόταν στην Πορτογαλία, η Rego, που φοιτούσε τότε σε σχολή στην Αγγλία, περιέγραφε με ενθουσιασμό την εμπειρία της. “Αυτό που με εντυπωσίασε περισσότερο ήταν μια έκθεση ενός σύγχρονου Νορβηγού ζωγράφου, του Edvard Munch,” έγραφε στα τέλη του 1951. Ο Munch είχε αποβιώσει επτά χρόνια νωρίτερα, σε ηλικία 80 ετών.
Η νεαρή καλλιτέχνιδα περιέγραφε την εντύπωσή της από έργα όπως το διάσημο “Η Κραυγή” και ειδικότερα τον πίνακα “Κληρονομιά”, ο οποίος απεικόνιζε μια καθιστή γυναίκα με ένα σκελετώδες βρέφος στην αγκαλιά της, βαμμένο εξ ολοκλήρου σε πράσινο χρώμα. “Είναι τόσο εντυπωσιακό, τόσο εντυπωσιακό που δεν μπορείτε να φανταστείτε,” ανέφερε χαρακτηριστικά.
Περίπου ένα χρόνο αργότερα, εν μέσω μιας σοβαρής ξηρασίας που έπληττε την πατρίδα της, την Πορτογαλία, η Rego δημιούργησε έναν πίνακα με τίτλο “Ξηρασία” (Drought). Η χρωματική παλέτα που χρησιμοποίησε, με έντονα κόκκινα και κίτρινα, παραπέμπει στην ατμόσφαιρα του “Η Κραυγή” του Munch. Ο πίνακας, διαστάσεων 65×22 εκατοστών, απεικονίζει μια εγκυμονούσα γυναίκα με ανοιχτό στόμα, να κρατά ένα σκελετώδες βρέφος και να στρέφει το πρόσωπό της προς τον ήλιο. Η Rego επαννακάλυψε αυτόν τον πίνακα το 2015, κατά τη διάρκεια μιας τακτοποίησης στο πατρικό της σπίτι στην Πορτογαλία.
Ο πίνακας “Ξηρασία” βρέθηκε σε ένα χαρτοφύλακα και παρέμεινε αποθηκευμένος στο ατελιέ της στο Λονδίνο έως ότου, μετά τον θάνατό της, ανακαλύφθηκε ξανά από τον γιο της, Nick Willing, και τον επικεφαλής της περιουσίας της. Ο πίνακας δεν έχει εκτεθεί ποτέ δημόσια.
Η Kari J Brandtzæg, ιστορικός τέχνης από το Μουσείο Munch της Νορβηγίας, όταν της παρουσιάστηκε ο πίνακας, αναγνώρισε άμεσα τη σύνδεση με έργα του Munch, όπως το “Η Κραυγή” και το “Άγχος” (Anxiety). “Ήταν τόσο προφανής η χρήση του κόκκινου και του κίτρινου, καθώς και ο τρόπος ζωγραφικής, πολύ αδρός, όπως έκανε ο Munch στους πίνακές του της δεκαετίας του 1890,” δήλωσε η Brandtzæg.
Ο πίνακας “Ξηρασία” θα είναι ένα από τα κεντρικά εκθέματα της έκθεσης “Dance Among Thorns” (Χορός Ανάμεσα στα Αγκάθια), η πρώτη μεγάλη έκθεση στο Νορβηγικό μουσείο αφιερωμένη στην Paula Rego, η οποία εγκαινιάζεται στις 24 Απριλίου στο Μουσείο Munch της Οσλο.
Η Brandtzæg, η οποία ανέλαβε την επιμέλεια της έκθεσης 18 μήνες νωρίτερα, δεν είχε ιδέα για την προηγούμενη επαφή της Rego με το έργο του Munch, ο οποίος είχε πεθάνει το 1944. Ωστόσο, κατά την επιλογή των έργων της Rego, η επιμελήτρια εντυπωσιάστηκε από τις ομοιότητες μεταξύ της σύνθεσης και των θεμάτων του πίνακα “Ο Χορός” (The Dance, 1988) της Rego και του “Ο Χορός της Ζωής” (The Dance of Life, 1925) του Munch, καθώς και του “Ο Χρόνος – Παρελθόν και Παρόν” (Time – Past and Present, 1990) της Rego και του “Ιστορία” (History, 1914) του Munch. “Υπάρχει ένα είδος διαλόγου με τους πίνακες του Munch. Είναι σαν η Rego να είχε μια σιωπηλή συνομιλία με τον εικαστικό κόσμο του Munch,” σχολίασε η Brandtzæg.
Ο Nick Willing επιβεβαίωσε ότι η μητέρα του θαύμαζε τον Munch, αλλά, παρά τις προσπάθειες της Brandtzæg, δεν βρέθηκαν στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι είχε επισκεφθεί την Οσλο ή άλλες πόλεις για να δει έργα του. “Δεν υπήρχε κανένα χειροπιαστό αποδεικτικό στοιχείο σχετικά με το πότε και πώς η Rego είχε βιώσει το έργο του Munch,” ανέφερε.
Όταν η Brandtzæg έφτασε κοντά στο να εγκαταλείψει την έρευνά της, η ανακάλυψη του πίνακα “Ξηρασία” τον Οκτώβριο την έπεισε για την ορθότητα της υπόθεσής της. “Ήταν σαν να δούλευα ντετέκτιβ. Ένιωσα πεταλούδες στο στομάχι. Ήμουν πολύ ενθουσιασμένη,” δήλωσε.
Συνειδητοποιώντας ότι ο πίνακας είχε δημιουργηθεί όταν η Rego ήταν έφηβη, η Brandtzæg εστίασε την έρευνά της στη δεκαετία του 1950. “Ήταν ένας από τους πρώτους της πίνακες και ήταν τόσο οπτικά συνδεδεμένος με τον Munch.”
Ο Willing και η Eloisa Rodriguez, αρχειονόμος της Rego, βοήθησαν στην αναζήτηση επιστολών της εποχής στα αρχεία της καλλιτέχνιδας. Λίγες εβδομάδες αργότερα, η ανακάλυψη της επιστολής που περιέγραφε την έκθεση του Munch το 1951, ανάμεσα στα χαρτιά της Rego, γέμισε την Brandtzæg με αίσθημα νίκης. “Ήταν ηλεκτρισμός,” είπε.
Η Brandtzæg ανακάλυψε επίσης μια προφορική συνέντευξη που είχε δώσει η Rego στην British Library το 2004, όπου ανέφερε την παρακολούθηση “μιας μεγάλης έκθεσης” του Munch στις αρχές της δεκαετίας του 1950 στο Παρίσι. “Το 1952, στο Petit Palais, είδε σχεδόν την ίδια περιοδεύουσα έκθεση με τους γονείς της,” ανέφερε η Brandtzæg. “Αυτό δίνει μια εικόνα για το πόσο σημαντικός και συνδεδεμένος ένιωθε με τον Munch, που πιθανόν επέμενε να πάει στην έκθεση και να δει πολλούς από τους ίδιους πίνακες που είχε δει στην Tate ένα χρόνο νωρίτερα.”
Η Rego είχε δηλώσει ότι θεωρούσε τους πίνακες του Munch “καταπληκτικούς” και “πολύ συναισθηματικούς”. “Μου άρεσε η ζωή που είχαν και όλα αυτά που συνέβαιναν έμοιαζαν με αυτό που προσπαθούσα να κάνω, πραγματικά,” είχε αναφέρει.
Η Brandtzæg πιστεύει ότι ο Munch έγινε “ένα είδος ειδώλου για τη Rego, που πυροδότησε τα δικά της συναισθήματα και της έδωσε θάρρος και έμπνευση”. “Ο Munch έγινε ένας φίλος στην τέχνη που μπορούσε να κοιτάξει και να αντλήσει ιδέες,” κατέληξε η Brandtzæg. “Κάτι βαθύ μέσα της αντηχεί με το έργο του Munch, κάτι που θέλει να εκφράσει. Τόσο για τη Rego όσο και για τον Munch, η τέχνη είναι ένας τρόπος να βρεις τον εαυτό σου και να είσαι ο εαυτός σου.”
