Η ιδέα να εκλέγονται τυχαίοι πολίτες μέσω κλήρωσης για να διαχειρίζονται μια χώρα για διετείς θητείες, αντικαθιστώντας τους πολιτικούς, παρουσιάζεται ως μια φρέσκια εναλλακτική λύση. Η Ελέν Λαντεμόρ, στο βιβλίο της “Politics Without Politicians”, υποστηρίζει μια ριζική αύξηση της δύναμης των πολιτών, προτείνοντας την κατάργηση της εκλογικής εκπροσώπησης.
Η Λαντεμόρ, σήμερα λέκτορας στο Yale, έχει προηγούμενη εμπειρία συνεργασίας με δύο συνελεύσεις πολιτών που συστάθηκαν από τον Εμανουέλ Μακρόν, μετά τις κινητοποιήσεις των “κίτρινων γιλέκων” το 2018, με στόχο την εξεύρεση λύσεων για την κλιματική κρίση και την εξέταση του θέματος της υποβοηθούμενης αυτοκτονίας. Εξετάζει επίσης παραδείγματα από την Ισλανδία μετά την τραπεζική κρίση, την τοπική αυτοδιοίκηση στο Βέλγιο και τη διεθνώς αναγνωρισμένη ιρλανδική συνέλευση που χειρίστηκε τη νομιμοποίηση της άμβλωσης.
Τα πιο αξιόλογα σημεία του βιβλίου, ιδιαίτερα για όσους ενδιαφέρονται να καταπολεμήσουν την πόλωση, είναι τα κεφάλαια που αναδεικνύουν τα ανθρώπινα οφέλη της συμμετοχής για τους Γάλλους πολίτες-δικαστές. Αυτά περιλαμβάνουν τη δημιουργία διαρκών φιλικών σχέσεων, την ενίσχυση των κοινωνικών δεσμών, και τις σημαντικές εξελίξεις που προκύπτουν όταν άγνωστοι συναντιούνται πρόσωπο με πρόσωπο και προσπαθούν πραγματικά να κατανοήσουν ο ένας τις απόψεις του άλλου, αντί να εκφράζουν την οργή τους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Η συνεχής άνοδος της γαλλικής ακροδεξιάς κατά την ίδια περίοδο, ωστόσο, υποδηλώνει ότι η συμμετοχή του κοινού στη λήψη αποφάσεων, που παραδοσιακά λαμβάνονταν από τις ελίτ, δεν αποτελεί από μόνη της μαγική θεραπεία για τον λαϊκισμό. Παρόλα αυτά, είναι εύκολο να διακρίνει κανείς ένα εφικτό μοντέλο για την αποκομματικοποίηση θεμάτων που οι Βρετανοί πολιτικοί αποφεύγουν εμφανώς, όπως η μεταρρύθμιση της κοινωνικής περίθαλψης, τα δικαιώματα των τρανς ή ακόμη και η μετανάστευση. Αυτό το μοντέλο θα μπορούσε επίσης να διδάξει την τέχνη της πολιτισμένης διαφωνίας. Υπάρχει επίσης μια βαθιά γοητεία στην ιδέα να δοθεί στους ανθρώπους ο χρόνος να εξερευνήσουν πολύπλοκα, σύνθετα ζητήματα σωστά, αντί να τους ωθεί σε βιαστικές κρίσεις υπό την πίεση μιας εκλογικής καμπάνιας γεμάτης ημίμετρα.
Το σημείο όπου η αρθρογράφος σταματά να πείθεται είναι όταν η Λαντεμόρ πηγαίνει από την επίδειξη ότι οι συνελεύσεις πολιτών υπήρξαν αποτελεσματικό μέσο εξέτασης συγκεκριμένων ζητημάτων, στην πρόταση ότι είναι ικανές να κυβερνήσουν χώρες, και ότι τα εκλεγμένα κοινοβούλια μπορούν απλώς να καταργηθούν.
Η συγγραφέας υποστηρίζει, τουλάχιστον σε “θεωρητικό επίπεδο”, μια μορφή “λοτοκρατίας”, όπου ομάδες απλών ανθρώπων επιλέγονται τυχαία για να σχηματίσουν ένα κοινοβούλιο. Αυτοί θα υπηρετούσαν για δύο χρόνια πριν επιστρέψουν στην προηγούμενη ζωή τους. Θα έπρεπε οι εργοδότες τους να τους κρατούν τις θέσεις; Τι θα γινόταν αν, έχοντας ανακαλύψει ότι είναι απροσδόκητα καλοί στη διακυβέρνηση, δεν ήθελαν να επιστρέψουν στην εργασία τους; Ίσως όλα αυτά να είναι κάτω από το θεωρητικό επίπεδο, αν και υπάρχει κάποια σκέψη για το πώς τυχόν ηγέτες που αναδύονται από αυτή τη διαδικασία θα μπορούσαν να “ανυψωθούν οργανικά”, ίσως σε ένα εποπτικό εκτελεστικό συμβούλιο με παρόμοιες εξουσίες με αυτές ενός αρχηγού κράτους.
Τι γίνεται αν διαπράξουν τόσο σοβαρά λάθη που ένα οργισμένο έθνος τους ζητά να αποχωρήσουν; Η μεγαλύτερη ασφάλεια της δημοκρατίας είναι το δικαίωμα στην απομάκρυνση διεφθαρμένων κυβερνητών μέσω της κάλπης, αλλά αντ’ αυτού η Λαντεμόρ προτείνει ένα συνεχές κυλιόμενο πρόγραμμα δημοψηφισμάτων για τα μεγάλα ζητήματα, ώστε να διασφαλίζεται ότι οι “λοτοκράτες” κάνουν ό,τι θέλει ο λαός. Αυτή η πρόταση, ωστόσο, έχει ήδη προκαλέσει έντονες αντιδράσεις στο παρελθόν. Εν τω μεταξύ, παραμένει ασαφές σε ποιο βαθμό οι απρόθυμοι νικητές των “χρυσών εισιτηρίων” θα αναγκάζονταν να αναλάβουν την εξουσία ή θα τους επιτρεπόταν να αποποιηθούν.
Όμως, ίσως το μεγαλύτερο μειονέκτημα της θέσης είναι η αναντιστοιχία μεταξύ των περίπλοκων ηθικών προβλημάτων που περιγράφει ότι οι συνελεύσεις πολιτών επιλύουν, και των απειλών που αντιμετωπίζει η Βρετανία σήμερα: αυταρχισμός στο εξωτερικό, αυξανόμενος εξτρεμισμός στο εσωτερικό, οικονομική στασιμότητα που τροφοδοτεί και τα δύο. Ζητήματα κοινωνικής αλλαγής – όπως η άμβλωση ή ο γάμος ομοφύλων στην Ιρλανδία, ή η δράση για το κλίμα στη Γαλλία – πράγματι προσφέρονται στη σοφία του πλήθους, εφόσον του δοθεί χρόνος να εξετάσει ένα θέμα σε βάθος. Το να ξυπνά κανείς και να ανακαλύπτει ότι ο Donald Trump προσάρτησε την Γροιλανδία, ότι ο προϋπολογισμός προκάλεσε πτώση της στερλίνας, ή ότι ξέσπασε μια θανατηφόρα πανδημία, δεν είναι κάτι που μπορεί να επιλυθεί εύκολα. Σε κρίση, αυτή η χώρα σπάνια βρίσκει ότι έχει αρκετούς ειδικούς ή εμπειρία.
Η Λαντεμόρ έχει δίκιο ότι η πολιτική μπορεί να είναι απογοητευτική, εξευτελιστική, καθόλου εξυψωτική: ότι είναι επιρρεπής στη διαφθορά, στην ομαδική σκέψη των ελίτ, στην προτίμηση των επιθυμιών μιας χούφτας πολύ πλούσιων ανθρώπων έναντι αυτών που θέλει η πλειοψηφία, και στην προσέλκυση υπερβολικά αισιόδοξων “άλφα” τύπων που μιλούν πάνω από πιο στοχαστικούς ανθρώπους.
Ωστόσο, αυτά δεν είναι πράγματα που μπορείς να καταργήσεις απλώς καταργώντας τους επαγγελματίες και ελπίζοντας ότι οι ερασιτέχνες αντικαταστάτες τους δεν θα αναπτύξουν τις ίδιες αρετές υπό τις ίδιες πιέσεις και τους ίδιους πειρασμούς. Γιατί να μην ασκούνται πιέσεις στα συμφέροντα σε ένα κοινοβούλιο του λαού, όπως ασκούνται και στο επαγγελματικό; Τι εμποδίζει την εξουσία να «ανέβει στο κεφάλι» των «βουλευτών-πολιτών» που επιλέγονται από την αφάνεια για να κυβερνήσουν τη χώρα, και να «μαγαρίσει» την επανάσταση; Μήπως ο Τζορτζ Όργουελ έγραψε το “Φάρμα των Ζώων” χωρίς λόγο;
Το μεγαλύτερο μειονέκτημα σε οποιοδήποτε πολιτικό σύστημα είναι τελικά οι άνθρωποι – αυτοί που κατέχουν την εξουσία, αλλά μερικές φορές και αυτοί που τους ψήφισαν. Και δυστυχώς, αυτοί είναι το ένα μη διαπραγματεύσιμο στοιχείο. Βέβαια, είναι δελεαστικό, δεδομένης της κατάστασης του κόσμου σήμερα, να πιστεύει κανείς ότι ο καθένας θα μπορούσε να τα πάει καλύτερα από τους σημερινούς. Αλλά αυτό το βιβλίο δεν με κάνει να θέλω να ρισκάρω να το μάθω με τον δύσκολο τρόπο.
