Στην καρδιά του Μουσείου Reina Sofía στη Μαδρίτη, εκεί όπου πριν από 34 χρόνια εκτέθηκε για πρώτη φορά η “Γκερνίκα” του Πικάσο, κοσμεί πλέον τους τοίχους ένα έργο σχεδόν ομόημο, αλλά με ξεχωριστή ταυτότητα: η “Αφρικανική Γκερνίκα” του αείμνηστου Νοτιοαφρικανού καλλιτέχνη Dumile Feni, δημιουργία του 1967. Παρόλο που μπορεί να υστερεί σε μέγεθος σε σύγκριση με το αριστούργημα του Πικάσο, η “Αφρικανική Γκερνίκα” δεν υστερεί σε βάθος, οργή και την ανησυχητική συνύπαρξη ανθρώπου και ζώου, φωτός και σκότους, αθωότητας και σκληρότητας, προσφέροντας μια εξίσου συγκλονιστική εμπειρία.
Το έργο, ζωγραφισμένο με κάρβουνο και μολύβι, απεικονίζει έναν τρίποδο άνδρα με μια γκροτέσκα μάσκα, μια αγελάδα που θηλάζει ένα βρέφος και πτηνά που τσιμπολογούν απορρίμματα, ενώ στο βάθος διακρίνονται απειλητικές σκιές. Η οργή του Ισπανού ζωγράφου πήγαζε από τον βομβαρδισμό της βασκικής πόλης από τους Ναζί, ενώ η αντίστοιχη οργή του Feni γεννήθηκε από την εμπειρία της ζωής υπό το καθεστώς του απαρτχάιντ στη Νότια Αφρική.
Το σχέδιο αποτελεί το επίκεντρο της πρώτης σειράς ετήσιων εκθέσεων του μουσείου με τίτλο “Η Ιστορία Δεν Επαναλαμβάνεται, Αλλά Ρυθμίζει”. Στόχος, σύμφωνα με τον διευθυντή του Reina Sofía, Manuel Segade, είναι η “τοποθέτηση έργων από διαφορετικά πολιτισμικά και γεωγραφικά πλαίσια δίπλα στη Γκερνίκα”. Με αυτόν τον τρόπο, όχι μόνο επιτρέπονται νέες αναγνώσεις του διάσημου έργου, αλλά φιλοδοξεί και να διορθωθούν παλαιότερες προκαταλήψεις. Ο Segade τόνισε ότι, όπως η δυτική τέχνη έχει υποβιβάσει τις γυναίκες, έτσι και η ιστορία της τέχνης έχει διαμορφωθεί με ρατσιστικές παραμέτρους, καταδικάζοντας την αφρικανική τέχνη σε χειροτεχνία ή “αγριότητα”.
Η “Αφρικανική Γκερνίκα”, η οποία δεν έχει εκτεθεί ποτέ στο παρελθόν εκτός Νότιας Αφρικής και δανείζεται από το Πανεπιστήμιο του Fort Hare, προσφέρει μια συναρπαστική αφετηρία. Ο Feni, ο οποίος απεβίωσε στη Νέα Υόρκη το 1991 μετά από σχεδόν ένα τέταρτο του αιώνα εξορίας, δεν είχε τυπική καλλιτεχνική εκπαίδευση, αλλά ήταν παθιασμένος με τη ζωγραφική από παιδί, γοητευμένος από την αυτόχθονική αφρικανική τέχνη. Μετακομίζοντας στο Γιοχάνεσμπουργκ, ανακάλυψε μια ζωντανή αστική πολιτιστική σκηνή που άνθιζε παρά το βίαιο και ρατσιστικό καθεστώς του απαρτχάιντ. Εκεί, ήρθε σε επαφή με έργα Ευρωπαίων καλλιτεχνών όπως οι Goya και Bosch, καθώς και με τον Πικάσο, ο οποίος επηρεάστηκε βαθιά από την αφρικανική τέχνη.
Η καθηγήτρια Τέχνης στο University College London και επιμελήτρια της έκθεσης, Tamar Garb, τόνισε τη σημασία της αφρικανικής γλυπτικής για την “Γκερνίκα” του Πικάσο, σημειώνοντας ότι ο τελευταίος αντλούσε έμπνευση από τις αφρικανικές γλυπτικές πρακτικές. Παρόλο που υπάρχει μια κυκλική σύνδεση, με έναν Αφρικανό καλλιτέχνη να χρησιμοποιεί τον ευρωπαϊκό μοντερνισμό, η έκθεση εστιάζει στον διάλογο και όχι στην επιρροή.
Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι δεν είναι βέβαιο αν ο Feni έδωσε στην εργασία του το όνομα “Αφρικανική Γκερνίκα”. Πιθανότατα, το όνομα δόθηκε από κάποιον γκαλερίστα ή σχολιαστή. Ωστόσο, το γεγονός ότι ο καλλιτέχνης αποδέχθηκε το όνομα και εξέθεσε το έργο με αυτό, δείχνει μια μορφή αποδοχής.
Παρόλα αυτά, η Garb επισημαίνει ότι θα ήταν λάθος να θεωρηθούν οι δύο “Γκερνίκα” ως έργα με κοινό θέμα. Η “Γκερνίκα” του Πικάσο χαρακτηρίζεται ως “κραυγή πολέμου”, ενώ η “Γκερνίκα” του Feni αποτελεί αντίδραση σε μια διαφορετική μορφή βίας: την “αργή βία” και την “πραγματική βία της ρατσιστικής τυραννίας”. Έτσι, η “Αφρικανική Γκερνίκα” μπορεί να θεωρηθεί προϊόν μιας βίαιης κοινωνίας που αποανθρωποποιεί την πλειοψηφία του πληθυσμού της, αλλά δεν είναι ισοδύναμη με τον βομβαρδισμό του πολέμου.
Στην έκθεση παρουσιάζονται επίσης πέντε άλλα έργα του Feni, συμπεριλαμβανομένου του ρολλού μήκους 53 μέτρων “You Wouldn’t Know God if He Spat in Your Eye”, καθώς και το εντυπωσιακό σχέδιο “Hector Pieterson” του 1987, μια στοιχειωμένη απόδοση μιας διάσημης φωτογραφίας ενός 13χρονου αγοριού που σκοτώθηκε από την αστυνομία της εποχής του απαρτχάιντ.
Παρά τις συγκρίσεις με τον Πικάσο και την αναφορά στον Feni ως “Goya των townships”, η Garb υποστηρίζει ότι ο καλλιτέχνης κατέχει μια μοναδική θέση στην τέχνη του 20ου αιώνα, δημιουργώντας σε ένα μνημειώδες μέγεθος με απλά υλικά, όπως κάρβουνο και μολύβι, κάτι που ήταν σπάνιο παγκοσμίως τη δεκαετία του 1960.
