Για περισσότερο από μια δεκαετία, οι ταινίες “Avatar” του Τζέιμς Κάμερον βασίζονταν στην καθησυχαστική ιδέα ότι το σύμπαν είναι ζωντανό, συνδεδεμένο και πνευματικά αγνό. Μέρος της ευχαρίστησης του να φτάνεις στην ολοκλήρωση μιας από αυτές, ήταν η ανακουφιστική αίσθηση ότι δεν είμαστε σαν εκείνους τους κακούς ανθρώπους που θέλουν να καταστρέψουν την πανέμορφη, βιοφωταυγή ουτοπία της Πανδώρας με τους γιγάντιους μπλε ανθρωπόμορφους και τα πλάσματα που μοιάζουν με φάλαινες. Ο Κάμερον ήθελε να μας υπενθυμίσει ότι αν αφιερώναμε λιγότερο χρόνο στην επιδίωξη του κέρδους και περισσότερο στην αφουγκράση της φύσης, όλα θα πήγαιναν καλά.
Ωστόσο, η ταινία “Avatar: Fire and Ash” (Φωτιά και Τέφρα) αρχίζει να διαταράσσει αυτήν την αίσθηση. Εξακολουθεί να είναι αναγνωρίσιμα μια ταινία “Avatar”: η τεχνολογία είναι εκπληκτική, η ειλικρίνεια παραμένει “οπλισμένη”, και τα πλάσματα μοιάζουν σχεδιασμένα από έναν ευεργετικό θεό με διδακτορικό στη θαλάσσια βιολογία. Όμως, κάτι έχει αλλάξει. Η αρμονία δεν είναι πλέον εγγυημένη· η φύση δεν παίρνει πάντα το μέρος των καλών. Αυτό που αναδύεται είναι μια τριλογία που αισθάνεται παράδοξα αμφισβητησιακή, άλλοτε με το κοινό, άλλοτε με τον εαυτό της. Η ιστορία που κάποτε υποσχόταν ισορροπία, τώρα φαίνεται να γοητεύεται από το ρήγμα. Το “Avatar” έχει αρχίσει να θέτει πολύ δυσκολότερα ερωτήματα από ό,τι ποτέ άλλοτε.
Οι Na’vi που αποσχίστηκαν από το τραγούδι Η φυλή των Mangkwan, που κατοικεί στα ηφαίστεια και ηγείται η Varang (Ούνα Τσάπλιν), δείχνει ότι δεν είναι όλοι οι Na’vi ειρηνικοί χίπις. Οι Mangkwan είναι ένας λαός που πιστεύει ότι η Eywa τους έχει εγκαταλείψει, έχουν αποσυνδεθεί πλήρως από τη θεότητα-νευρωνικό δίκτυο της Πανδώρας, και προτιμούν να περνούν τις μέρες τους καίγοντας αερόπλοια, λεηλατώντας τα συντρίμμια και σκοτώνοντας με ενθουσιασμό οτιδήποτε πιστεύει ακόμη στην αρμονία.
Αυτό που είναι εντυπωσιακό είναι ο τρόπος με τον οποίο η ταινία αντιμετωπίζει τη βία τους ως συνεκτική. Οι Mangkwan δεν είναι ένα διεφθαρμένο παρακλάδι ή ένα προσωρινό εμπόδιο που πρέπει να διορθωθεί πνευματικά· είναι ένας πολιτισμός που έχει διαμορφωθεί από την εγκατάλειψη. Η επιθετικότητά τους δεν παρουσιάζεται ως ηθικό σφάλμα, αλλά ως στρατηγική επιβίωσης· η βία τους ως απάντηση στην εμφανή αποτυχία της Eywa.
Ξαφνικά, το πλούσιο δασώδες φεγγάρι έχει αποκτήσει θρησκευτικές συγκρούσεις, εφόδους για πόρους και την ανησυχητική συνειδητοποίηση ότι η πνευματική εγκατάλειψη μπορεί να κάνει ακόμη και έναν βιοφωταυγή παράδεισο να μοιάζει με Mad Max. Ο Κάμερον περίμενε τρεις ταινίες για να υποδείξει αυτό το εσωτερικό ρήγμα και, όταν αυτό συμβαίνει, ανατρέπει αθόρυβα μία από τις πιο καθησυχαστικές παραδοχές του “Avatar”: ότι η αρμονία είναι η προεπιλεγμένη κατάσταση και ότι η σύγκρουση προέρχεται πάντα από έξω.
Τουλάχιστον, αυτό είναι κάτι νέο. Η ταινία “Fire and Ash” μπορεί ακόμα να επαναλαμβάνει μερικές γνωστές κινήσεις του Κάμερον – μεγάλα πλάσματα που σηκώνονται για να χτυπήσουν την ανθρώπινη τεχνολογία από τον ουρανό μέσω “πνευματικού wifi” – αλλά λίγοι θα είχαν προβλέψει τον Συνταγματάρχη Miles Quaritch (Στίβεν Λανγκ) να περνάει μεγάλο μέρος της δεύτερης ζωής του δημιουργώντας ρομαντικό δεσμό με μια μάγισσα του ηφαιστείου.
Εάν η Eywa είναι απλώς ένα νευρωνικό δίκτυο, γιατί συμπεριφέρεται σαν θεός της Παλαιάς Διαθήκης; Προηγούμενα επεισόδια του “Avatar” πόνταραν στην ιδέα ότι η θεότητα της Πανδώρας δεν είναι απλώς μια αόριστη πνευματική παρουσία, αλλά ένα πλήρως λειτουργικό, φυσικά συνδεδεμένο σύστημα άμυνας εναντίον καταστροφικών εξωτερικών παραγόντων. Η Eywa ήταν αληθινή. Μπορούσες να αλληλεπιδράσεις μαζί της. Μπορούσες να την επικαλεστείς, και – αν οι αφηγηματικοί κίνδυνοι ήταν αρκετά υψηλοί – θα ανταποκρινόταν με συντριπτική δύναμη.
Κι όμως, η ταινία “Fire and Ash” περνάει το μεγαλύτερο μέρος του τρίωρου σε διάρκεια δείχνοντας ότι ακόμη και ένας θεός που μπορεί να φέρει πίσω ανθρώπους από τους νεκρούς παραμένει κάτι σαν αίνιγμα. Η Eywa δεν εξαφανίζεται, αλλά παύει να συμπεριφέρεται προβλέψιμα. Εκτός από τη δυσαρέσκεια της Varang, υπάρχουν μεγάλα διαστήματα στα οποία η Kiri (Σίγκουρνι Γουίβερ) απλώς αδυνατεί να πείσει τη θεότητα ότι τώρα θα ήταν μια πολύ καλή στιγμή να σταματήσει να παίζει και να εξαπολύσει τα μεγάλα πλάσματα στους ανθρώπινους κακούς.
Αυτή είναι μια κρίσιμη αλλαγή τόνου. Η παρέμβαση, όταν συμβαίνει, είναι αργή, άτσαλη και αδιάκριτη. Οι προσευχές μένουν αναπάντητες. Οι συνδέσεις αποτυγχάνουν. Η Eywa δεν συμπεριφέρεται πλέον σαν ένα ανταποκρινόμενο σύστημα, αλλά σαν μια τεράστια, αρχαία παρουσία που λειτουργεί σύμφωνα με προτεραιότητες στις οποίες κανείς άλλος δεν έχει πρόσβαση. Αποδεικνύεται ότι το μόνο πράγμα που είναι πιο απογοητευτικό από το να μην έχεις φυσική απόδειξη ότι ο θεός υπάρχει, είναι να έχεις απόλυτη απόδειξη ότι υπάρχει – και παρ’ όλα αυτά να μην μπορείς να τον κάνεις να ανταποκριθεί.
Η στιγμή που η ανθρωπότητα παύει να είναι προσωρινή Η σιωπή της Eywa δεν σημαίνει ότι δεν συμβαίνει τίποτα. Απλώς, ό,τι συμβαίνει, δεν συμβαίνει πλέον με τρόπους που κάποιος μπορεί να ερμηνεύσει. Όταν το οξυγόνο του Spider τελειώνει, ο πλανήτης δεν απαντά σε μια προσευχή ούτε στέλνει ένα σημάδι. Αντίθετα, τον “επεξεργάζεται”: η Kiri μπαίνει σε έκσταση, το έδαφος ανταποκρίνεται, και ο Spider περιβάλλεται και εισβάλλεται από ζωντανά μυκήλια, το σώμα του ανακατασκευάζεται αθόρυβα για την Πανδώρα χωρίς εξήγηση ή συγκατάθεση.
Εδώ η ηθική σαφήνεια της σειράς καταρρέει οριστικά. Αν η Eywa αμύνεται εναντίον εισβολής από πέρα από τα αστέρια, γιατί να δείξει – με τόσο εμφατικά βιολογικό τρόπο – πώς οι άνθρωποι θα μπορούσαν να ζήσουν στο δασώδες φεγγάρι χωρίς μάσκες, αβατάρ ή την πρόφαση ότι γίνονται Na’vi; Ο Spider δεν αφομοιώνεται πνευματικά· αναβαθμίζεται. Η παρέμβαση δεν πλαισιώνεται ως ευλογία ή τιμωρία, αλλά ως απλή προσαρμογή. Αυτή είναι μια λύση που παρακάμπτει εντελώς την ηθική.
Οι συνέπειες είναι προφανείς και ψυχρές. Ο Οργανισμός Ανάπτυξης Πόρων (Resources Development Administration) μπορεί να μην καταλαβαίνει γιατί ο Spider τροποποιήθηκε, αλλά τώρα γνωρίζει ότι η προσαρμογή είναι δυνατή. Το πρόβλημα της ανθρωπότητας δεν ήταν ποτέ η ηθική, αλλά η κλιμάκωση. Πόσο καιρό θα περάσει μέχρι κάποιος να καταλάβει πώς να επαναλάβει το κόλπο χωρίς την Eywa, χωρίς την Kiri, και χωρίς να ζητήσει άδεια;
Ο Jake Sully και η Neytiri σχεδόν χάνουν το ηθικό πλεονέκτημα Ο Jake Sully (Σαμ Γουόρθινγκτον) ήταν πάντα ο σταθεροποιητικός κεντρικός ήρωας του “Avatar”: ο άνθρωπος που είδε το φως, άλλαξε πλευρά και απέδειξε ότι η ηθική σαφήνεια μπορούσε να επιβιώσει της πρώτης επαφής. Αλλά τι συμβαίνει όταν η σωτηρία του πλανήτη από την ανθρωπότητα αρχίζει να μοιάζει με τη δολοφονία ενός από τους δικούς σου; Όταν ο Jake εξετάζει σοβαρά το ενδεχόμενο να δολοφονήσει τον Spider – όχι από οργή, αλλά με ψυχρό υπολογισμό – είναι μια από τις πιο ανησυχητικές σκηνές που έχει επιτρέψει ποτέ ο Κάμερον σε αυτόν τον κόσμο. Ο Spider δεν είναι κακός, αλλά για μια στιγμή μας καλείται να τον δούμε ως τίποτα περισσότερο από μια άβολη, ανυπεράσπιστη απόδειξη της έννοιας – μια χρονοβόμα που μπορεί να απενεργοποιηθεί αθόρυβα.
Το γεγονός ότι ο Jake και η Neytiri (Ζόι Σαλντάνα) τελικά αποφασίζουν ότι αυτή δεν είναι μια θυσία που είναι διατεθειμένοι να κάνουν, σχεδόν σταματά την ιστορία από το να γλιστρήσει σε σοβαρά άβολα εδάφη. Αλλά η ζημιά έχει γίνει: η απόφαση να αφήσουν τον Spider ζωντανό δεν αποκαθιστά την ηθική σαφήνεια, αλλά αντίθετα εκθέτει πόσο εύθραυστη έχει γίνει. Από εδώ και πέρα, η δικαιοσύνη δεν φαίνεται πλέον καθαρή. Η επιβίωση σημαίνει να ζεις με απαράδεκτους κινδύνους, συμβιβασμένους ιδανικούς και ανθρώπους που δεν ταιριάζουν εύκολα στην ιστορία του καλού και του κακού κανενός.
Ο Quaritch θα μπορούσε να είναι ο υπέρτατος επιζών Όλα αυτά μας φέρνουν στον πρώην εχθρό των Na’vi, τον Lang. Ο ηγέτης των ανθρώπινων δυνάμεων εισβολής έχει μεταμορφωθεί σε κάτι πολύ πιο περίπλοκο στο τρίτο επεισόδιο, σε σημείο που είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς πού θα καταλήξει αν επιβιώσει από την πτώση στο τέλος της ταινίας “Fire and Ash”. Ενώ ο Jake και ο Spider είναι άνθρωποι που έμαθαν να ζουν σαν ιθαγενείς για να επιβιώσουν στην Πανδώρα, ο Quaritch συνεχίζει να εκμεταλλεύεται τους πόρους του πλανήτη χωρίς ποτέ να μάθει πραγματικά τίποτα για το μέρος που έχει κάνει σπίτι του. Η συμμαχία του – και ο έρωτάς του – με τη Varang δεν είναι τίποτα περισσότερο από έναν γάμο μηδενιστικής ευκολίας. Δεν πιστεύει στην Eywa, στην αρμονία ή στην αίσθηση του ανήκειν. Πιστεύει στη διαπραγματευτική δύναμη.
Σε μια ιστορία που αφορά ολοένα και περισσότερο την επιβίωση μέσω της προσαρμογής, ο Quaritch αντιπροσωπεύει το πιο επικίνδυνο είδος από όλα: έναν άνθρωπο που δεν θα ανοίξει ποτέ τα μάτια του στα θαύματα της Πανδώρας, επειδή είναι πνευματικά αχρωματοψία. Μπορούμε μόνο να ελπίζουμε ότι τα μέρη τέσσερα και πέντε δεν θα βασιστούν σε μια συνεχιζόμενη ιστορία εξιλέωσης, γιατί αυτό θα ήταν μια εξέλιξη χαρακτήρα που θα έκανε τον Vader να μεταστρέφεται προς το καλό να φαίνεται σαν μια ήπια “αναθεώρηση” σε σύγκριση.
