Η ταινία “My Armenian Phantoms” της Tamara Stepanyan μας μεταφέρει σε ένα ταξίδι στο παρελθόν, ξεκινώντας με την τελευταία σκηνή της σοβιετικής ταινίας του 1980, “A Piece of Sky”. Στη σκηνή αυτή, ένας ορφανός πρωταγωνιστής ιππεύει χαρούμενος ένα κάρο μέσα από την πόλη που τον είχε απορρίψει, μαζί με τη γυναίκα του, μια εργάτρια του σεξ, τους οποίους η κοινωνία αντιμετώπιζε ως κοινωνικά αποβλήτα. Πάνω τους, ένα σμήνος πουλιών διαγράφεται στον καταγάλανο ουρανό. Αυτή η ακολουθία, που απεικονίζει την επιθυμία υπέρβασης των περιορισμών, βρίσκεται στην καρδιά της κριτικής της “νέας γενιάς” κινηματογραφιστών, όπως εκφράστηκε από τον σκηνοθέτη Henrik Malyan.
Σε μια σπάνια συνέντευξή του, που περιλαμβάνεται στην αρχειακή εξερεύνηση της Stepanyan, ο Malyan δηλώνει: “Είναι για την ψεύτικη και την αληθινή έννοια της αγάπης… και χωρίς να ακούγεται παθητικός, η ταινία μας αφορά την ελευθερία.”
Η ελευθερία, και ό,τι συνεπάγεται αυτή τόσο για την περίκλειστη δημοκρατία της Αρμενίας όσο και για τη μεγάλη της διασπορά, έχει εστιάσει περισσότερο στο πλαίσιο του πολέμου, της εκτόπισης και των συγκρούσεων για την κυριαρχία και την ταυτότητα της δεκαετίας. Εκτιμάται ότι τρεις φορές περισσότεροι εθνοτικοί Αρμένιοι ζουν εκτός της χώρας από ό,τι εντός της, γεγονός που έχει οδηγήσει στην ιδέα της “εξουσίας χωρίς κράτος” σε μια περιοχή που αποτελεί όλο και περισσότερο πεδίο γεωπολιτικών εντάσεων μεταξύ ΗΠΑ, Ρωσίας και Ιράν.
Η Sossie Kasbarian, ανώτερη λέκτορας πολιτικής στο Πανεπιστήμιο του Stirling, αναφέρει: “Η διασπορά μπορεί να λειτουργήσει ως συμπλήρωμα στο έθνος-κράτος, και ως ένα δυναμικό πεδίο (υπερ)εθνικής ταυτότητας και πολιτισμού. Η εμπειρία του να είσαι Αρμένιος στη δημοκρατία, και η εμπειρία του να είσαι Αρμένιος στη δυτική διασπορά μετά τη γενοκτονία, είναι δύο διακριτές ιστορικές εμπειρίες, και η πολιτισμική τους παραγωγή θα αντικατοπτρίζει αυτό.”
Μια τέτοια αντανάκλαση είναι το “My Armenian Phantoms” – ένα οπτικοακουστικό ταξίδι μέσα από τα έργα που παρήγαγαν οι κινηματογραφικοί πρωτοπόροι της χώρας, αφορμή για το οποίο αποτέλεσε ο θάνατος του πατέρα της σκηνοθέτιδας, του ηθοποιού Vigen Stepanyan, το 2021. Μέσα από την νοσταλγική κολάζ προσωπικών αρχείων και σοβιετικών ταινιών, η Tamara αναστοχάζεται την κατάσταση ενός εθνικού κινηματογράφου “οργανικά συνδεδεμένου με ένα πολιτικό, κοινωνικό και πολιτισμικό σύμπαν που έχει πλέον εξαφανιστεί”.
Το ντοκιμαντέρ, το οποίο είναι η συμμετοχή της Αρμενίας στην κατηγορία καλύτερης διεθνούς ταινίας στα Όσκαρ του Μαρτίου, έκανε την πρεμιέρα του στο Ηνωμένο Βασίλειο κατά τη διάρκεια του Αρμενικού Φεστιβάλ Κινηματογράφου στο Λονδίνο την περασμένη εβδομάδα. Το φεστιβάλ, που διεξήχθη από 4 έως 7 Δεκεμβρίου στο ICA, άνοιξε με το βιογραφικό “Monsieur Aznavour”, με πρωταγωνιστή τον Tahar Rahim στον ρόλο του θρυλικού Γαλλο-Αρμένιου τραγουδοποιού Charles Aznavour.
Επίσης, έκανε πρεμιέρα το “Die Like a Man” του Eric Nazarian, το οποίο διαδραματίζεται στο Λος Άντζελες της εργατικής τάξης και γυρίστηκε σε δύο εβδομάδες με ένα καστ κυρίως άπειρων ηθοποιών – πολλοί εκ των οποίων ήταν κάτοικοι του Λος Άντζελες που επηρεάστηκαν από το σωφρονιστικό σύστημα. Η ταινία χρησιμεύει ως παράδειγμα αυτού που περιγράφει η Kasbarian ως “αρμενικές κοινότητες [που] αποτελούν μέρος του ιστού κάθε κοινωνίας τους και [μοιράζονται] όλες τις ανησυχίες τους”.
Φέτος, η τετραήμερη διοργάνωση εξασφάλισε χρηματοδότηση από το BFI για πρώτη φορά και εδραιώνεται γρήγορα στην αρμενική κοινότητα του Ηνωμένου Βασιλείου. Συγκεντρωμένοι στο Λονδίνο και στο Μάντσεστερ, αποτελούν μέρος μιας παγκόσμιας διασποράς που μοιράζεται τις τραυματικές μνήμες καταπίεσης, εκτοπισμού και γενοκτονίας.
Η Tatevik Ayvazyan, μία από τους διοργανωτές του φεστιβάλ και μέλος της Armenian Film Society, δηλώνει ότι “για μια μικρή, κατακερματισμένη κοινότητα, ήταν παρήγορο και πολύ ανταποδοτικό να δει πόσο πολύ αντήχησε το φεστιβάλ και πόσο καλά τα πήγαμε στον πρώτο χρόνο”.
Σχετικά με την ιστορία της μετανάστευσης που διαμόρφωσε τη διασπορά στη Βρετανία, η Ayvazyan αναφέρει: “Η αρμενική κοινότητα στο Ηνωμένο Βασίλειο ήρθε σε κύματα. Το πρώτο, πιο σημαντικό κύμα στο Μάντσεστερ [έφευγε] από τις σφαγές Χαμιδιάν, οι οποίες ήταν πρόδρομος της γενοκτονίας των Αρμενίων. Ήρθαν από την Κύπρο, από το Ιράν μετά την επανάσταση, από το Ιράκ μετά τον πόλεμο, από τη Σοβιετική Ένωση μετά τη διάλυση. Υπάρχει ένα τρομερό φορτίο, από τη γενοκτονία, από τον εκτοπισμό. Κάποιος θα ερχόταν σε μένα και θα ρωτούσε: ‘Μπορούμε να έχουμε περισσότερες κωμωδίες;'”
Στην εναρκτήρια σκηνή του “Monsieur Aznavour”, ο νεαρός Charles παρακολουθεί, χειροκροτεί και συμμετέχει σε μια κοινοτική συγκέντρωση. Υπάρχει μουσική και χορός, αλλά ανάμεσα στις εικόνες χαράς παρεμβάλλονται πλάνα – υπενθυμίσεις αυτών που οδήγησαν στην εξορία τους στη Γαλλία μεταξύ των δύο πολέμων – δείχνοντας την πείνα και τις απελάσεις που έλαβαν χώρα κατά τη διάρκεια της γενοκτονίας που σκότωσε πάνω από ένα εκατομμύριο ανθρώπους μεταξύ 1915 και 1922.
Η Ayvazyan προσθέτει: “Θέλουμε να έχουμε ευφυή, ευαισθητοποιημένη τέχνη για τις τραγωδίες που έχουμε αντιμετωπίσει… [αλλά υπάρχει επίσης] η σημασία της συζήτησης και της ενασχόλησης με άλλους πολιτισμούς, διότι οι ιστορίες εκτοπισμού, πολέμου και ταυτότητας δεν είναι μοναδικές σε εμάς. Κάθε πόλεμος και γενοκτονία που συμβαίνει στον κόσμο αντηχεί σε εμάς.”
Πρόσφατα, η Αρμενία βρίσκεται σε κατάσταση ρευστότητας. Δύο χρόνια μετά από μια λαϊκή εξέγερση το 2018 που ανέτρεψε την παλιά φρουρά της αρμενικής πολιτικής, η χώρα βυθίστηκε σε πόλεμο με τη γειτονική Αζερμπαϊτζάν για την αμφισβητούμενη περιοχή του Ναγκόρνο-Καραμπάχ. Προερχόμενη από μια άλυτη σύγκρουση συνόρων και εδαφών μετά τη Σοβιετική Ένωση, η περιοχή με αρμενική πλειοψηφία είχε έναν βαθμό αυτονομίας εντός του Αζερμπαϊτζάν ως Δημοκρατία της Αρτσάχ, μέχρις ότου το Μπακού επεδίωξε να τερματίσει την de facto ανεξαρτησία της στρατιωτικά, με τουρκική υποστήριξη. Μέχρι το 2023, μια μεγάλη επίθεση και επακόλουθες πράξεις εθνοκάθαρσης ανάγκασαν χιλιάδες Αρμένιους να φύγουν από την περιοχή προς την Αρμενία, σε έναν ακόμη κύκλο τραγωδίας και αποπροσανατολισμού. Περιτριγυρισμένη από μεγάλες περιφερειακές δυνάμεις, υπάρχουν σημάδια ότι η χώρα στρέφεται περαιτέρω προς τη Δύση σε μια προσπάθεια να ξεφύγει από την περιορισμένη της θέση.
Η Kira Adibekov, η οποία συνεργάστηκε με την Ayvazyan για την οργάνωση του φεστιβάλ κινηματογράφου και συμμετέχει σε ένα έργο που ονομάζεται Tumo, το οποίο παρέχει δωρεάν δημιουργική εκπαίδευση σε εφήβους, λέει: “Είναι σαφές ότι η Ρωσία αντάλλαξε τη Δημοκρατία της Αρτσάχ για μια συμφωνία με την Τουρκία και το Αζερμπαϊτζάν.” Νωρίτερα φέτος, το κοινοβούλιο της Αρμενίας ψήφισε νόμο για την έναρξη της διαδικασίας ένταξης στην ΕΕ, και τον Αύγουστο, ο Donald Trump έστρεψε την προσοχή του στην περιοχή με μια ειρηνευτική συνθήκη υπό την αιγίδα των ΗΠΑ, υπογεγραμμένη από την Γερεβάν και το Μπακού, περιλαμβάνοντας διατάξεις για μια “Trump Route for International Peace and Prosperity” (Tripp). Παρόλο που αντιμετωπίστηκε ως “αόριστη πρόταση”, η Adibekov λέει ότι η προοπτική της Tripp “έφερε κάποια ηρεμία” στην περιοχή με την ελπίδα για περιφερειακές επικοινωνίες, από τις οποίες μπορεί να ωφεληθούν πρωτοβουλίες όπως το έργο Tumo.
Αναλογιζόμενη τη σύγχρονη Αρμενία, η οποία θα γιορτάσει την 35η επέτειο από την ανεξαρτησία της από την πρώην ΕΣΣΔ του χρόνου, η Ayvazyan λέει “Κάτω από την λαμπερή πρόσοψη των σχέσεων με την ΕΕ, η χώρα χρειάζεται ακόμη να ανακάμψει από τον πόλεμο και να μάθει πώς να λειτουργεί μετά από χρόνια σοβιετικής και ολιγαρχικής διακυβέρνησης.”
