Στις 28 Δεκεμβρίου 1908, η Μεσίνα επλήγη από τη φονικότερη φυσική καταστροφή στην σύγχρονη ευρωπαϊκή ιστορία. Μέσα σε μόλις 37 δευτερόλεπτα, ένας σεισμός 7,1 βαθμών στην κλίμακα Ρίχτερ ξεκληρίστηκε ο μισός πληθυσμός της πόλης και ισοπεδώθηκε ένα μεγάλο μέρος της. Σπίτια, εκκλησίες και μνημεία κατέρρευσαν, παρασύροντας μαζί τους ανεκτίμητες ιστορικές πηγές και έγγραφα. Ανάμεσά τους, χάθηκαν έργα του σπουδαιότερου γιου της Μεσίνας, του Αντόνελο ντα Μεσίνα, του καλλιτέχνη που πιστώνεται με τη μεταμόρφωση της πορείας της τέχνης της Αναγέννησης. Σε λιγότερο από μισό λεπτό, η μνήμη μιας πόλης και η κληρονομιά ενός από τους σπουδαιότερους ζωγράφους της ιστορίας θάφτηκαν μαζί με τους κατοίκους της.
Πρόσφατα, η ιταλική κυβέρνηση εξασφάλισε σε δημοπρασία στη Νέα Υόρκη ένα σπάνιο αναγεννησιακό αριστούργημα, δαπανώντας 14,9 εκατομμύρια δολάρια για ένα “Ecce Homo” του Αντόνελο. Το έργο, που πωλήθηκε στον οίκο Sotheby’s, απεικονίζει με έντονη ανθρωπιά τον Χριστό που υποφέρει και πιστεύεται ότι ολοκληρώθηκε γύρω στο 1460. Μουσεία σε όλη την Ιταλία αναμένουν με αγωνία την απόφαση του υπουργείου Πολιτισμού σχετικά με την τοποθεσία έκθεσης του έργου. Αν και η Pinacoteca di Brera του Μιλάνου και οι Gallerie dell’Accademia της Βενετίας θεωρούνται ισχυροί διεκδικητές, η απόφαση θα μπορούσε εν τέλει να ευνοήσει το Museo di Capodimonte, με τη νότια τοποθεσία του να τονίζει τη ναπολιτάνικη διάσταση της κληρονομιάς του ζωγράφου.
Εντυπωσιακά απουσιάζει από τη βραχεία λίστα η Μεσίνα – η πόλη-λιμάνι της Σικελίας όπου γεννήθηκε ο Αντόνελο και όπου πολλοί ιστορικοί τέχνης υποστηρίζουν ότι η επιστροφή του πίνακα θα είχε τη μεγαλύτερη συμβολική βαρύτητα. Από την απόκτηση του έργου, έχει ξεσπάσει πολιτική διαμάχη σχετικά με το αν το “Ecce Homo” θα πρέπει να εκτεθεί στη Μεσίνα. Για τους τοπικούς αξιωματούχους, η επιστροφή του καμβά στο σπίτι του θα αποτελούσε μια πράξη ιστορικής αποκατάστασης – μια μερική ανάκτηση όσων η καταστροφή κάποτε σάρωσε.
“Ο Αντόνελο είναι γιος της Μεσίνας· ανήκει σε αυτή τη γη,” δήλωσε η Βαλεντίνα Τσέρτο, ιστορικός τέχνης και συγγραφέας ενός παιδικού βιβλίου με τίτλο “Το Εργαστήριο του Αντόνελο ντα Μεσίνα”. “Εδώ βρίσκεται η περιοχή όπου εργαζόταν με τον γιο του, τον Τζιακομπέλο, και τους εγγονούς του, τον Αντόνελο και τον Πιέτρο ντε Σαλίμπα. Η επιστροφή αυτού του ‘Ecce Homo’ εδώ θα ήταν σημαντική για την πόλη, επειδή θα βοηθούσε να συρραφεί ένα κομμάτι της μνήμης και της ιστορικής ταυτότητας της Μεσίνας – μιας πόλης που αρχικά καταστράφηκε από έναν σεισμό το 1783 και στη συνέχεια από την σεισμική καταστροφή του 1908, όταν χάθηκε μεγάλο μέρος της κληρονομιάς μας.”
Πριν από τον καταστροφικό σεισμό του 1908, η Μεσίνα συγκαταλεγόταν στις πιο σημαντικές και δυναμικές πόλεις της νότιας Ιταλίας. Περιχαρακωμένη γύρω από το φυσικό, σε σχήμα δρεπανιού λιμάνι της – την αρχαία Ζάνκλε – η πόλη έφερε την σφραγίδα αιώνων εμπορίου και πολιτισμικών ανταλλαγών. Κομψά παλάτια κοσμούσαν τους δρόμους της, ιστορικές εκκλησίες άγκυρες των συνοικιών της. Τα θέατρα, τα μοναστήρια και τα δημόσια κτίρια μαρτυρούσαν μια πόλη που δεν ήταν απλώς εμπορική, αλλά και πνευματικά ζωντανή. Συγγραφείς, λόγιοι και καλλιτέχνες περνούσαν από το λιμάνι της. Ανάμεσά τους και ο Καραβάτζιο, ο οποίος διέμεινε μεταξύ 1608 και 1609, ενώ διέφευγε από τη Ρώμη κατηγορούμενος για φόνο.
Ο σεισμός ισοπέδωσε μεγάλο μέρος του ιστορικού κέντρου και κόστισε τη ζωή περίπου 80.000 ανθρώπων – περίπου το 57% του πληθυσμού – ενώ στην κοντινή Ρέτζιο Καλάμπρια, ένα ακόμη τρίτο της πόλης, περίπου 40.000 άτομα, έχασαν τη ζωή τους. Αυτό που επέζησε, δεν ήταν μόνο φυσικά μειωμένο, αλλά στερημένο από μεγάλο μέρος της πολιτισμικής μνήμης που κάποτε είχε καταστήσει τη Μεσίνα ένα μεσογειακό σταυροδρόμι.
“Μετά τον σεισμό, πολλά έργα του Αντόνελο φέρονται να χάθηκαν ή κλάπηκαν,” δήλωσε ο Λέλιο Μπονακόρσο, graphic novelist, εικονογράφος και ειδικός τέχνης με έδρα τη Μεσίνα. “Όταν μιλάμε για τον Αντόνελο ντα Μεσίνα, μιλάμε για έναν από τους σπουδαιότερους καλλιτέχνες της Αναγέννησης. Πολλοί του πιστώνουν την εισαγωγή της ελαιογραφίας στην Ιταλία – μια τεχνική που ήδη είχε καθιερωθεί στην φλαμανδική τέχνη. Ήταν αυτή η καινοτομία που επέτρεψε στους αναγεννησιακούς ζωγράφους να επιτύχουν νέα απαλότητα στις φιγούρες τους, εκείνες τις λεπτές επιστρώσεις και τις ανεπαίσθητες αποχρώσεις στο πρόσωπο.”
Η κυρία Τσέρτο πρόσθεσε: “Ήταν ένας ζωγράφος εξαιρετικού αναστήματος. Σε πίνακες μόλις λίγων εκατοστών, μπορούσε να αποδώσει τα θέματά του με εκπληκτική λεπτομέρεια.”
Το “Ecce Homo” που απέκτησε η Ιταλία στη Νέα Υόρκη είναι ένας “μικροσκοπικός” πίνακας σε τέμπερα και λάδι, διαστάσεων μόλις 19,5 εκ. επί 14 εκ. Ζωγραφισμένος και στις δύο πλευρές, απεικονίζει τον Χριστό στεφανωμένο με αγκάθια στη μία όψη και τον Άγιο Ιερώνυμο σε ένα βραχώδες τοπίο στην άλλη.
Μετά την αγορά, ο Ιταλός υπουργός Πολιτισμού, Αλεσάντρο Τζιούλι, περιέγραψε τον πίνακα ως “μοναδικό στο τοπίο της ιταλικής τέχνης του 15ου αιώνα” και ακρογωνιαίο λίθο στις προσπάθειες επέκτασης και ενίσχυσης της εθνικής πολιτιστικής κληρονομιάς. Ο Τζιούλι δεν ανέφερε πού θα εκτεθεί το έργο, αλλά πηγές του υπουργείου και δημοσιεύματα υποδεικνύουν ότι το “Ecce Homo” προορίζεται για το Museo di Capodimonte – μια προοπτική που έχει εξοργίσει τους σικελικής καταγωγής κριτικούς τέχνης, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι θα έπρεπε να επιστρέψει στο νησί. Λιγότεροι από 40 πίνακες του Αντόνελο έχουν επιβιώσει.
Μετά την απόκτηση, ο περιφερειακός βουλευτής του Δημοκρατικού Κόμματος, Φάμπιο Βενέτσια, υπέβαλε επίσημα ερώτηση στην κυβέρνηση της Σικελίας, προτρέποντάς την να πιέσει για την επιστροφή του πίνακα. Επικοινωνώντας με την Guardian, ο περιφερειακός σύμβουλος Πολιτισμού της Σικελίας, Φραντσέσκο Σκαρπίνατο, επιβεβαίωσε ότι έχει κινήσει συζητήσεις με το υπουργείο Πολιτισμού, το οποίο έχει την τελική αρμοδιότητα. Στο νησί, η απογοήτευση συνεχίζει να σιγοβράζει για αποφάσεις που λαμβάνονται στη Ρώμη, η οποία κατηγορείται εδώ και καιρό για παραμέληση του τεράστιου πολιτιστικού πλούτου της Σικελίας. Ο Βενέτσια δήλωσε: “Η επιστροφή του έργου εδώ θα το επαναφέρει στο ιστορικό και γεωγραφικό πλαίσιο που το γέννησε. Η ανάκτηση αυτών των έργων είναι η αρχή της επούλωσης της πληγής της διάσπαρτης καλλιτεχνικής κληρονομιάς της Σικελίας.”
Για τους υποστηρικτές του πολιτισμού, διακυβεύεται κάτι περισσότερο από τέχνη. Η επιστροφή ενός Αντόνελο στη Σικελία θα ήταν μια διακριτική πράξη αποκατάστασης – ένας τρόπος να διεκδικήσουν, τουλάχιστον εν μέρει, όσα η καταστροφή και δεκαετίες κακοδιαχείρισης κάποτε αφαίρεσαν.
