Στη μελέτη της ανθρωπολογίας, θυμάμαι την έννοια του “διαμερισματοποιημένου” μυαλού, ως χαρακτηριστικό γνώρισμα πρωτόγονων πολιτισμών. Αυτοί οι πολιτισμοί είχαν την ικανότητα να διατηρούν αντιφατικές πεποιθήσεις χωρίς εσωτερική σύγκρουση, ούτε καν να δείχνουν να αντιλαμβάνονται τις αντιφάσεις. Ως “καλά μορφωμένοι ορθολογιστές” της Δύσης, θεωρούσαμε ότι είμαστε πάνω από τέτοιες ασυνέπειες, που τις αποδίδαμε σε ελλιπή φαντασία ή επιφανειακότητα των μαζών.

Σκεφτείτε τους πλανόδιους πωλητές στο Ανόι να πουλάνε χαρούμενα σε Αμερικανούς τουρίστες τα διακριτικά αναγνώρισης Αμερικανών στρατιωτών που σκοτώθηκαν στον πόλεμο του Βιετνάμ, έναν αδίστακτο μαφιόζο που επιστρέφει σπίτι κάθε βράδυ ως αγαπητός σύζυγος και πατέρας, ή έναν Χριστιανό Επιστήμονα που πιστεύει ότι ο κόσμος δημιουργήθηκε σε επτά ημέρες.

Ωστόσο, ο τελευταίος χρόνος μας έχει προσφέρει εκτενείς αποδείξεις ότι όλοι μας είμαστε ευάλωτοι στο “διαμερισματοποιημένο” μυαλό. Πώς αλλιώς θα μπορούσαν τόσοι πολλοί να έχουν αντιμετωπίσει πολλαπλές κρίσεις και τραγωδίες, παραμένοντας αισιόδοξοι και χαρούμενοι; Πώς αλλιώς θα μπορούσαν τόσοι καλά μορφωμένοι πολιτικοί να έχουν ακολουθήσει πολιτικές που δεν είναι μόνο μη βιώσιμες, αλλά προκαλούν εκτεταμένη ζημιά;

Η υπενθύμιση για το “διαμερισματοποιημένο” μυαλό ήρθε από τον Janan Ganesh των Financial Times, ο οποίος αναρωτήθηκε τι θα μπορούσε να εξηγήσει “την επιμονή της κανονικότητας στο πιο σκοτεινό παγκόσμιο πλαίσιο της ζωής μας”. Η απάντησή του ήταν απλή και πειστική: η ικανότητα διαμερισματοποίησης, όχι ως σημάδι νοητικής αδυναμίας, αλλά ως απαραίτητη δεξιότητα επιβίωσης, όταν τόσα πολλά πράγματα πάνε στραβά και είναι πέρα από τον έλεγχό μας.

Ονομάστε το υποκρισία ή σχιζοφρένεια, άρνηση ή φυγoπονία, αλλά βλέπουμε το “διαμερισματοποιημένο” μυαλό σε πρωτοφανή κλίμακα. Ο βετεράνος δημοσιογράφος του BBC, John Simpson, αποτυπώνει την πρόκληση σε ένα άρθρο με τίτλο: “Έχω καλύψει 40 πολέμους, αλλά δεν έχω δει ποτέ χρονιά όπως το 2025.” Γράφει: “Από ευρωπαϊκή άποψη, οι προοπτικές θα μπορούσαν μετά βίας να είναι πιο ζοφερές.”

Ο Ganesh επισημαίνει ότι η απειλή ενός πανευρωπαϊκού πολέμου “δεν είναι αμελητέα”. Οι αμυντικές δαπάνες έχουν αυξηθεί απότομα, το κόστος ανοικοδόμησης στην Ουκρανία είναι τρομακτικό, τα δεξιά πολιτικά κόμματα κερδίζουν έδαφος και βασικοί κλάδοι, συμπεριλαμβανομένης της αυτοκινητοβιομηχανίας, αντιμετωπίζουν υπαρξιακές απειλές από την Κίνα.

Ωστόσο, σύμφωνα με την Mastercard, οι εορταστικές λιανικές πωλήσεις στην Ευρώπη δεν επηρεάστηκαν, με τις δαπάνες από την 1η Νοεμβρίου έως τις 24 Δεκεμβρίου, εξαιρουμένων των αυτοκινήτων, να προβλέπεται να είναι 3,1% υψηλότερες σε σχέση με πέρυσι. “Οι περισσότεροι άνθρωποι μπορούν να φανταστούν τα προβλήματα του κόσμου αρκετά καλά”, παρατήρησε ο Ganesh: “Απλά έχουν εκπαιδεύσει τον εαυτό τους να μην τα βλέπει.” Είναι μια δεξιότητα, παρά ένα ελάττωμα, απαραίτητη για την ψυχική γαλήνη.

Η διαμερισματοποίηση είναι εμφανής εκεί όπου το στρες είναι πιο έντονο. Είναι σαφές ότι λειτουργεί στην προσέγγισή μας στην κλιματική κρίση. Η επιστήμη είναι σαφής σχετικά με το τι συμβαίνει και την επείγουσα ανάγκη για αντίδραση. Μπορούμε να δούμε την αυξανόμενη απειλή από όλο και πιο ακραία καιρικά φαινόμενα.

Παρόλα αυτά, συνεχίζουμε να οδηγούμε αυτοκίνητα με ορυκτά καύσιμα και πιέζουμε τις κυβερνήσεις μας να καθυστερήσουν την απαγόρευσή τους. Τρώμε τροφές που ασκούν μη βιώσιμη πίεση στο περιβάλλον μας. Χρησιμοποιούμε – και απορρίπτουμε – πλαστικό σε κλίμακα που έχει μολύνει ακόμη και τις πιο παρθένες γωνιές του πλανήτη.

Είναι επίσης παρούσα όταν παραμένουμε σιωπηλοί καθώς ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Donald Trump ζητά από τη βιομηχανία πετρελαίου να “γεωτρήσει, μωρό μου, γεώτρηση”, προωθεί “όμορφο καθαρό άνθρακα” και απαγορεύει τις υπεράκτιες ανεμογεννήτριες. Πραγματικά πιστεύει – ή περιμένει από εμάς να πιστέψουμε – ότι η περιβαλλοντική κρίση είναι μια κινεζική απάτη; Υποφέρει ξεκάθαρα βαθιά από διαμερισματοποίηση, ή είναι ένας πολύ κυνικός πολιτικός – ή και τα δύο.

Ο εμπορικός πόλεμος του Trump και η εγκατάλειψη της πολυμερούς συνεργασίας φαίνονται επίσης κυνικά βασισμένα στην εκμετάλλευση της διαμερισματοποίησης. Το παγκόσμιο εμπόριο έχει αυξηθεί κατά τη διάρκεια του έτους, παρά την αναταραχή που έχουν δημιουργήσει οι πολιτικές του. Το εμπορικό έλλειμμα των ΗΠΑ έχει αυξηθεί, παρά τη φιλοδοξία του να το μειώσει.

Η πρόθεσή του να περιορίσει το εμπορικό πλεόνασμα της Κίνας με τις ΗΠΑ έχει επιτύχει, αλλά μόνο διοχετεύοντας τις εξαγωγές της σε άλλες αγορές. Στο τέλος του έτους, οι εξαγωγές της Κίνας ήταν σε επίπεδα ρεκόρ, ξεπερνώντας για πρώτη φορά το 1 τρισεκατομμύριο δολάρια. Παρά τα στοιχεία ότι οι δασμοί είναι επιβλαβείς – ιδίως για τους Αμερικανούς καταναλωτές – ο Trump παραμένει προσηλωμένος σε δύο αλληλοαποκλειόμενους στόχους: υψηλοί δασμοί και βελτιωμένη εξαγωγική ανταγωνιστικότητα.

Παρά τις αποδείξεις ότι οι αμερικανικές εταιρείες δυσκολεύτηκαν με την ασταθή πολιτική του έτους, με τις λιανικές πωλήσεις να είναι εύθραυστες και την αβεβαιότητα για τις θέσεις εργασίας, οι αμερικανικές χρηματιστηριακές αγορές έχουν εκτοξευθεί σε επίπεδα φούσκας, βασιζόμενες σε μια ίσως λανθασμένη αισιοδοξία για την τεχνητή νοημοσύνη (AI) και τις προοπτικές των “Επτά Μαγικών” τεχνολογικών κολοσσών.

Επενδυτές που φοβούνται να χάσουν την ευκαιρία έχουν ωθήσει τις μετοχές σε υψηλά, κάνοντας μια σύγκριση με την αγορά πριν από το κραχ του 1929 και δημιουργώντας ανησυχητική ευπάθεια. Οι “Επτά Μαγικοί” αντιπροσωπεύουν σχεδόν το 40% της κεφαλαιοποίησης της αγοράς για τον Nasdaq και το ένα τέταρτο για τον δείκτη MSCI World.

Παρά το γεγονός ότι τα περισσότερα μοντέλα επενδύσεων σε μετοχές φωνάζουν “πώληση”, το δημόσιο χρέος βρίσκεται στα υψηλότερα επίπεδα δεκαετιών και η ανισότητα στα ρεκόρ, μια σχιζοφρενική αισιοδοξία φαίνεται ακόμα να επικρατεί. Αλλά πώς είναι δυνατή τόση αφέλεια, όταν υπάρχουν τόσοι πολλοί λόγοι να φοβόμαστε για το μέλλον;

Η απάντηση είναι μια σχιζοφρένεια σχετικά με την AI, με πολλούς να πιστεύουν ότι θα μεταμορφώσει μαγικά τις οικονομίες μας και άλλους να φοβούνται ότι θα μας αφήσει όλους άνεργους. Παρά τόσο μεγάλα στοιχήματα που γίνονται στο AI-ενισχυμένο μέλλον μας, πολλοί Αμερικανοί και Ευρωπαίοι είναι επιφυλακτικοί και ανήσυχοι για τον πιθανό αντίκτυπο της AI στις ζωές μας.

Η διαμερισματοποίηση φαίνεται να είναι η μόνη εξήγηση για αυτή τη σχιζοφρένεια, καθώς οι άνθρωποι επιλέγουν να αποκλείουν επιλεκτικά την υπερφόρτωση κακών ειδήσεων που μας πιέζει. Σίγουρα θα είναι θέμα χρόνου πριν αυτές οι αντιφάσεις εκραγούν. Το 2026 θα είναι μια ενδιαφέρουσα χρονιά.