Οι κοινές επιθέσεις ΗΠΑ-Ισραήλ στο Ιράν, που έχουν βυθίσει τη Μέση Ανατολή σε βαθύτερη αναταραχή, έχουν λάβει με επιφύλαξη υποστήριξη από ορισμένες χώρες και καταδίκη από άλλες.
Η Κίνα, επιβεβαιώνοντας τον θάνατο ενός Κινέζου υπηκόου στο Ιράν και την εκκένωση των 3.000 πολιτών της από τη χώρα, συνεργάστηκε με τη Ρωσία το Σάββατο για τη σύγκληση έκτακτης συνεδρίασης του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ και καταδίκασε τις στρατιωτικές ενέργειες. Σε τηλεφωνική επικοινωνία τη Δευτέρα με τον Ρώσο υπουργό Εξωτερικών Σεργκέι Λαβρόφ, ο κορυφαίος διπλωμάτης της Κίνας, Ουάνγκ Γι, κατήγγειλε τις επιθέσεις και τη δολοφονία του Ανώτατου Ηγέτη του Ιράν, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, ως «απαράδεκτες». «Η διεθνής κοινότητα πρέπει να στείλει ένα σαφές και αδιαμφισβήτητο μήνυμα κατά της επιστροφής του κόσμου στον νόμο της ζούγκλας», δήλωσε.
Πέρα, όμως, από αυτό, το Πεκίνο, το οποίο έχει μια ολοκληρωμένη στρατηγική εταιρική σχέση με την Τεχεράνη, απέφυγε να προσφέρει συγκεκριμένη βοήθεια, όπως έκανε και όταν το Ισραήλ εξαπέλυσε επιθέσεις κατά στρατιωτικών και πυρηνικών εγκαταστάσεων του Ιράν τον Ιούνιο του περασμένου έτους.
Γιατί μια τόσο συγκρατημένη αντίδραση; Η αντίδραση του Πεκίνου ευθυγραμμίστηκε με τον μακροχρόνιο σχεδιασμό του να προσφέρει διπλωματική υποστήριξη, αποφεύγοντας όμως την άμεση στρατιωτική εμπλοκή, όπως έκανε και όταν ο Βενεζουελάνος ηγέτης Νικολάς Μαδούρο απήχθη από τις ΗΠΑ τον Ιανουάριο. Ωστόσο, η διπλωματική συγκράτηση της Κίνας στην αντιπαράθεση ΗΠΑ-Ιράν «δεν πρέπει να εκληφθεί ως κινεζική αναξιοπιστία ή αδιαφορία», σύμφωνα με ανάλυση του Ahmed Aboudouh, συνεργάτη ερευνητή στο Chatham House, που δημοσιεύθηκε μία ημέρα πριν από τις επιθέσεις. Το Πεκίνο «έπαιζε ένα μακροπρόθεσμο παιχνίδι» στο Ιράν, θεωρώντας τις αυξανόμενες ευαλωτότητες του καθεστώτος ως ευκαιρία να αυξήσει την εξάρτηση της Τεχεράνης από την Κίνα και να αποσπάσει την προσοχή της Ουάσιγκτον, έγραφε ο Aboudouh, μέλος του Προγράμματος Μέσης Ανατολής και Βόρειας Αφρικής του think tank.
Πώς εξελίχθηκαν οι σχέσεις; Μετά την εγκαθίδρυση διπλωματικών σχέσεων το 1971, η σχέση μεταξύ Κίνας και Ιράν έκανε ένα μεγάλο άλμα το 2016, όταν ο πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ επισκέφθηκε την Τεχεράνη και αναβάθμισε τις διμερείς σχέσεις σε ολοκληρωμένη στρατηγική εταιρική σχέση. Η κίνηση αυτή έφερε τη σχέση της Κίνας με το Ιράν στο ίδιο επίπεδο με τις σχέσεις της με τη Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το Μπαχρέιν και ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες όπως η Γαλλία, η Ισπανία και η Ιταλία.
Η υποστήριξη του Ιράν σε ομάδες όπως η Χεζμπολάχ και οι Χούθι το αποξένωσε από τα κράτη του Περσικού Κόλπου και για δεκαετίες η χώρα αντιμετώπιζε εξουθενωτικές οικονομικές κυρώσεις και διπλωματική απομόνωση. Το 2023, η Κίνα βοήθησε στη διαμεσολάβηση μιας συμφωνίας για την επανέναρξη των διπλωματικών σχέσεων μεταξύ Ιράν και Σαουδικής Αραβίας. Η Τεχεράνη έχει επίσης ενταχθεί στον Οργανισμό Συνεργασίας της Σαγκάης και στα Brics – και οι δύο υπό την ηγεσία της Κίνας ως αντιστάθμισμα στην δυτική επιρροή – και έχει αντικατοπτρίσει το όραμα του Πεκίνου για μια πολυπολική παγκόσμια τάξη.
Ωστόσο, ορισμένοι ειδικοί θεώρησαν την πολιτική «Κοίτα Ανατολικά» του Ιράν, η οποία καθοδηγούνταν από τον Χαμενεΐ, ως μια εσφαλμένη στρατηγική που χαρακτηριζόταν από πραγματιστικό οπορτουνισμό αντί για μια ανθεκτική συμμαχία. Σύμφωνα με αυτή την άποψη, ενώ η Τεχεράνη βλέπει τη Ρωσία και την Κίνα ως στρατηγικά αντιστάθμισμα στη Δύση, η Μόσχα και το Πεκίνο αντιμετωπίζουν το Ιράν ως ένα χρήσιμο, αλλά όχι απαραίτητο, περιουσιακό στοιχείο, αφήνοντας τη χώρα σε κίνδυνο στρατηγικής περιθωριοποίησης.
Τι κινεί τη διμερή σχέση; Οι οικονομικοί δεσμοί ενισχύθηκαν το 2021, όταν ο Ουάνγκ Γι επισκέφθηκε την Τεχεράνη για να υπογράψει μια συμφωνία συνεργασίας 25 ετών που περιλάμβανε εκτιμώμενη επένδυση 400 δισεκατομμυρίων δολαρίων στους τομείς της ενέργειας, των τραπεζών, των τηλεπικοινωνιών και των υποδομών του Ιράν, έναντι σταθερής παροχής ιρανικού πετρελαίου. Η επίσκεψη του Ιρανού Προέδρου Μασούντ Πεζεσκιάν στην Κίνα τον Σεπτέμβριο του περασμένου έτους ενίσχυσε τη δέσμευση της Τεχεράνης για πλήρη εφαρμογή της μακροπρόθεσμης συμφωνίας συνεργασίας.
Η Κίνα αποτέλεσε ζωτική ανάσα για την οικονομία του Ιράν, η οποία μαστίζεται από κυρώσεις, αγοράζοντας, σύμφωνα με εκτιμήσεις, πάνω από το 80% του εξαγόμενου πετρελαίου της το 2025. Το Πεκίνο έχει αρνηθεί αναφορές ότι εκμεταλλεύεται τις εκπτώσεις που παρέχονται μέσω κρυφών μεθόδων, όπως «φαντάσματα στόλοι» και επαν-επισημασμένες αποστολές, και δήλωσε ότι το εμπόριό της με μια άλλη κυρίαρχη χώρα είναι νόμιμο. Το εμπόριο Κίνας-Ιράν είναι βαριά ανισοζυγισμένο προς όφελος της Κίνας. Με βάση τα κινεζικά τελωνειακά δεδομένα, τα οποία αποκλείουν τις εισαγωγές ιρανικού πετρελαίου λόγω κυρώσεων, ο διμερής όγκος εμπορίου το 2025 ήταν περίπου 10 δισεκατομμύρια δολάρια, με τις κινεζικές εξαγωγές προς το Ιράν να ανέρχονται σε 7 δισεκατομμύρια δολάρια.
Το Πεκίνο και η Τεχεράνη διατηρούν μια ισχυρή συνεργασία στην ασφάλεια, η οποία περιλαμβάνει συνέργειες στην αντιτρομοκρατία και την παράνομη μετανάστευση, καθώς και στο διασυνοριακό και οργανωμένο έγκλημα. Η συμφωνία συνεργασίας περιλαμβάνει την ενίσχυση των στρατιωτικών δεσμών και των δεσμών ασφαλείας, με κοινές στρατιωτικές ασκήσεις και ανταλλαγή πληροφοριών για την αντιμετώπιση της τρομοκρατίας. Ενώ η Κίνα δεν έχει προσφέρει στο Ιράν εγγυήσεις ασφαλείας, το Πεκίνο φέρεται να έχει προμηθεύσει την Τεχεράνη με ραντάρ YLC-8B, το οποίο θεωρείται ένα από τα λίγα συστήματα στον κόσμο που μπορούν να ανιχνεύουν και να παρακολουθούν συνεχώς ένα δυτικό αεροσκάφος πέμπτης γενιάς σε μεγάλη εμβέλεια.
Ποια είναι η στάση της Κίνας απέναντι στις πυρηνικές δραστηριότητες του Ιράν; Η Κίνα αντιτίθεται στην επιδίωξη του Ιράν για πυρηνικά όπλα, υποστηρίζοντας παράλληλα το δικαίωμά του στην ειρηνική χρήση πυρηνικής ενέργειας σύμφωνα με τη Συνθήκη Μη Διάδοσης. Το Πεκίνο έχει αντιταχθεί ανοιχτά σε οποιαδήποτε στρατιωτική δράση εναντίον του Ιράν ή σε παραβίαση της κυριαρχίας του. Ωστόσο, η Κίνα φοβάται ότι ένα πυρηνικά εξοπλισμένο Ιράν θα μπορούσε να πυροδοτήσει έναν περιφερειακό πόλεμο, αποσταθεροποιώντας τα κράτη του Κόλπου και πιθανώς πυροδοτώντας μια κούρσα εξοπλισμών όχι μόνο στη Μέση Ανατολή, αλλά και μεταξύ χωρών όπως η Ιαπωνία, η Νότια Κορέα και η Αυστραλία για την απόκτηση πυρηνικών όπλων.
Τι ακολουθεί για τη σχέση; Οι ειδικοί προβλέπουν ότι οι διμερείς σχέσεις θα διατηρηθούν ανεξάρτητα από αλλαγές στην ηγεσία. Σύμφωνα με την Andrea Ghiselli, λέκτορα στο Πανεπιστήμιο του Exeter και επικεφαλής έρευνας στο ChinaMed Project, το Πεκίνο ενδέχεται να έχει αναστατωθεί ελαφρώς από την απώλεια του Χαμενεΐ, αλλά ήταν σε καλή θέση να προσαρμοστεί σε οποιαδήποτε νέα ηγεσία στην Τεχεράνη. «Ό,τι και να συμβεί τώρα, δεν θα κάνει τη Σαουδική Αραβία και τις χώρες του [Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου] λιγότερο ενδιαφερόμενες και εξαρτώμενες από εμπορικές σχέσεις με την Κίνα, ή λιγότερο ανήσυχες για το Ισραήλ», έγραψε την Κυριακή. «Με άλλα λόγια, ενώ μπορεί να υπάρξει κάποια απώλεια σε περιφερειακό επίπεδο για το Πεκίνο, πιθανότατα θα είναι περιορισμένη».
